Ο όρος «ανθρώπινη φύση» είναι όρος που μπορεί να έχει μια χαλαρή έννοια σε οποιονδήποτε αριθμό συζητήσεων. Πρόσφατα άκουσα μια συζήτηση με έναν ακαδημαϊκό επαγγελματία που έκανε την δήλωση πως «Όποιος δεν κατάφερε να καταλάβει πως η ανθρώπινη φύση ήταν κακή, δεν θα μπορούσε ποτέ να καταλάβει τα μαθήματα της Ιστορίας». Από την προοπτική της Ορθόδοξης θεολογίας είχε πει κάτι βαθύτατα αναληθές, και θα αντέλεγα πως μάλλον διαστρεβλώθηκε η δική του ανάγνωση της Ιστορίας.

Τι σημαίνει «ανθρώπινη φύση»;

Η χαλαρή έννοια για την ανθρώπινη φύση είναι το: «πώς είναι οι άνθρωποι βασικά;». Στην γλώσσα όμως της Εκκλησίας, μια «φύση» είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο, με σημασία θεολογική. Είναι μια φράση που είναι βαθύτατα σημαντική.

Μια «φύση» είναι η ίδια η «ουσία» ενός πράγματος. Είναι η απάντηση στην ερώτηση: «Τι είναι;» Στην διδασκαλία της Εκκλησίας δεν περιγράφουμε την ανθρώπινη φύση ως κακή, ούτε καν αμαρτωλή. Μάλιστα η φύση μας είχε δημιουργηθεί καλή, και παραμένει έτσι. Η φύση όλων των δημιουργημάτων είναι καλή. Παραδόξως, ακόμη και οι δαίμονες είχαν δημιουργηθεί με μια «καλή» φύση. Σήμερα, μπορεί κάλλιστα να μισούν την ίδια τους την φύση, όπως μισούν την ίδια τους την ύπαρξη (και την ύπαρξη όλων των πραγμάτων). Μπορούμε κάλλιστα να πούμε ότι οι δαίμονες έκαναν τους εαυτούς τους εχθρούς όλων των δημιουργημένων φύσεων, συμπεριλαμβανομένης και της δικής τους. Μόνο που αυτή η τρομερή επιλογή τους ήταν μια εξέγερση – εξέγερση εναντίον της δικής τους αγγελικής φύσης.

Σίγουρα αναφερόμαστε στα ανθρώπινα όντα ως «πεπτωκότα». Όμως, στην Ορθόδοξη διδασκαλία αυτό δεν αναφέρεται στην ίδια την φύση μας. Μάλλον αναφέρεται στο γεγονός ότι δημιουργηθήκαμε ως υποκείμενοι στον θάνατο – πως είμαστε θνητοί. Είναι «ο θάνατος που ενεργεί μέσα μας» που τον περιγράφουμε ως «αμαρτία». Όμως η προέλευση της αμαρτίας δεν βρίσκεται μέσα στην φύση μας. Η φύση μας είναι εγγενώς καλή. Εμπεδώνοντας αυτό, γίνεται τεράστια η διαφορά όταν σκεφτόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις και τον χαρακτήρα της κοινής μας ζωής.

Αν πάρουμε την άποψη (που είναι κοινή σε κάποιες γωνιές του Δυτικού Χριστιανισμού) πως τα ανθρώπινα όντα έχουν μια «αμαρτωλή φύση» – πως όντως είμαστε κατ' ουσίαν κακοί – τότε ο τρόπος με τον οποίο βλέπουμε ο ένας τον άλλον, καθώς και ο χαρακτήρας της κοινής μας ζωής, αποκτά μια διαφορετική χροιά. Κατά την Ορθόδοξη κατανόηση, ένα εδάφιο της Αγίας Γραφής όπως, «ος φείδεται της βακτηρίας μισεί τον υιόν αυτού», μπορεί κανείς το πολύ-πολύ να το κατανοεί ως: «τα παιδιά χρειάζονται πειθαρχία στην ζωή τους, για να βοηθηθούν από αυτήν».

Ενώ σε ένα κόσμο όπου η ανθρώπινη φύση θεωρείται ως μια «αμαρτωλή φύση», τότε το «να φείδεται κανείς την ράβδο» θα το εκλαμβάνουν πως αφήνεται το κακό να οργιάζει ανεξέλεγκτα. Θα υποστηρίζουν πως η φύση μας όχι μόνο πρέπει να χαλιναγωγείται, αλλά πως της χρειάζεται και ένα αυστηρό καθεστώς αμοιβής και τιμωρίας. Δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που η νοοτροπία του «χτύπα το κακό, για να βγει από το παιδί» ήταν αρκετά συνηθισμένη.

Τα ανθρώπινα όντα είναι εκ φύσεως καλά

Όταν αναφερόμαστε στην φύση μας ως «καλή», δεν δηλώνουμε πως τα ανθρώπινα όντα γεννιούνται ως άγιοι. Αντίθετα, λέμε πως η φύση μας («αυτό που είμαστε») τείνει προς το καλό, επιθυμεί το καλό. Επιθυμούμε την ομορφιά. Επιθυμούμε την ευημερία. Επιθυμούμε την αλήθεια. Ακόμη και όταν προβαίνουμε σε κακές πράξεις, τις περισσότερες φορές βασίζονται σε μια εσφαλμένη αντίληψη του καλού. Οι δικτάτορες δεν έρχονται στην εξουσία ζητώντας από τους ανθρώπους να είναι κακοί – έρχονται στην εξουσία διαστρεβλώνοντας την εικόνα του καλού.

Η αναγνώριση πως υπάρχει μια εγγενής ώθηση προς το καλό δεν σημαίνει πως ο κόσμος είναι τέλειος, αλλά πως δεν «κολυμπάμε κόντρα στο ρεύμα» όταν ανατρέφουμε τα παιδιά προς το καλό, το αληθινό και το όμορφο: είναι αυτό που εκ φύσεως επιθυμούν.

Τα μαθήματα της ανθρώπινης Ιστορίας είναι αποκαλυπτικά της φύσης μας. Αν ήμασταν εγγενώς αμαρτωλοί (κακοί εκ φύσεως), θα είχαμε καταστρέψει εδώ και πολύ καιρό τους εαυτούς μας, μέσα σε μια δίνη τρέλας και καταστροφής. Αν και είναι αλήθεια πως η Ιστορία έχει δει τρομερά πράγματα να γίνονται (πόλεμοι, διωγμοί κ.λπ.), εξακολουθεί να ισχύει πως τα ανθρώπινα όντα συνεχίζουν να αντιστέκονται σε αυτά τα τρομερά πράγματα. Δεν γεννιόμαστε μισώντας και σκοτώνοντας – αυτά αποκτώνται, κόντρα στην φύση μας.

Κάθε παιδί που γεννιέται απωθεί το κακό και λαχταρά το καλό. Η αθωότητα κάθε παιδιού μας δείχνει την ξεκάθαρη διδασκαλία της Εκκλησίας. Ο Χριστός καταφέρεται με τον πιο έντονο τρόπο εναντίον εκείνων που προκαλούν ένα παιδί να παραστρατήσει – το παραστράτημα δεν είναι έργο της φύσης μας αλλά μιας θέλησης που έχει απομακρυνθεί από τη φύση της. Η ευρύτερη κατανόηση που πρέπει να αποκτήσουμε από όλα αυτά, είναι πως η φύση μας είναι υπέρ ημών. Δεν έχει συσπειρωθεί το Σύμπαν εναντίον μας. Ο Θεός είναι υπέρ ημών. Τα καλά όλης της Δημιουργίας είναι υπέρ ημών. Δεν ζούμε σε ένα κόσμο με ηθικά ανάπηρους.

Η Κοινωνική Φύση των Ανθρώπινων Όντων

Τα ανθρώπινα όντα έχουν και μια «κοινωνική» φύση. Έχουμε δημιουργηθεί για να ζούμε σε κοινότητα, αν και το σχήμα και η μορφή αυτής της πραγματικότητας έχει αλλάξει με την πάροδο των αιώνων. Πέρα από όλα τα άλλα, η φύση μας είναι μια φύση που έχει τις ρίζες της στην αγάπη, αντανακλώντας την φύση του Θεού, του Οποίου είμαστε εικόνες. Όταν αυτή η αγάπη εκδηλώνεται στον κόσμο, βλέπουμε την ανθρωπότητα στα αληθώς καλύτερά της. Όταν αυτή η αγάπη διαστρεβλώνεται, κατευθύνεται λάθος ή κρύβεται κάτω από κακοποίηση και σκληρότητα, βλέπουμε την ανθρωπότητα να στέκεται κυριολεκτικά στο χείλος της αβύσσου του κακού. Σε τέτοιες στιγμές είναι δύσκολο να μην απελπίζεται κανείς.

Ο Χριστός μάς έδωσε την Εκκλησία – μια κοινωνία της κοινής μας ανθρώπινης φύσης ενωμένη με τη θεϊκή Του φύση – προστάζοντάς μας να αγαπάμε ο ένας τον άλλον όπως μας αγαπά Εκείνος. Μόνο σε ένα τέτοιο κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να φανερωθεί η πληρότητα της ανθρωπιάς μας.

Στην κοινωνική μας φύση οφείλεται η φανέρωση των μεγαλύτερων αποτυχιών μας. Στη χειρότερή της εκδήλωση, το συλλογικό κατακλύζει και υποτάσσει το ατομικό, και τότε αναλαμβάνουν οι φρικαλεότητες της μαζικής συμπεριφοράς. Αυτό το φαινόμενο είναι το καύσιμο πολλών από τις πιο σκληρές πράξεις στην Ιστορία. Όταν το άτομο υποταχθεί, «κανείς δεν είναι ο υπεύθυνος» και η αλήθεια και η αξία της προσωπικότητας καταστέλλονται. Γι' αυτό η ζωή της Εκκλησίας έχει πολλές από τις δομές που της έχει δώσει ο Χριστός, εν Αγίω Πνεύματι. Τα λόγια του Χριστού προς τους Αποστόλους είναι γεμάτα από προειδοποιήσεις να «διοικούν» μόνο ως υπηρέτες… να «πλένουν πόδια». Ολόκληρη η μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, με την πειθαρχία της Λατρείας, της Εξομολόγησης, της Μετάνοιας, της κοινωνίας και της υπηρεσίας, μάς δίνονται ως μέσον για να ζούμε μια ζωή που είναι σύμφωνη με την αληθινή μας φύση.

Νομίζω πως μια απάντηση στην ερώτηση, «Γιατί είστε Ορθόδοξοι;» θα ήταν, «Επειδή οτιδήποτε λιγότερο θα ήταν ανεπαρκές». Ή, ίσως, «Επειδή χρειάζομαι όλη την βοήθεια που θα μπορούσα να λάβω».

Είσαστε δημιουργημένοι καλοί. Είσαστε φοβερά και υπέροχα πλασμένοι. Είσαστε αγαπούμενοι.

Δώστε ευχαριστίες, πάντων ένεκεν.

____

Συμπληρωματικά (ευχαριστίες στον Andrew):

Είναι αξιοσημείωτο πως το Αγιογραφικό εδάφιο Ιερεμίας 17:9 «βαθεία η καρδία παρά πάντα, και άνθρωπος εστι· και τις γνώσεται αυτόν;» (Η καρδιά είναι υπερβολικά πονηρή και απατηλή πάνω απ' όλα· ποιός μπορεί να την γνωρίσει;) που συνήθως παρατίθεται σε πολλούς δυτικούς κύκλους ως υποστήριξη της διδασκαλίας του «προπατορικού αμαρτήματος», ή της «ολοκληρωτικής εξαχρείωσης», διαβάζεται αρκετά διαφορετικά στο Ελληνικό κείμενο των Εβδομήκοντα της Παλαιάς Διαθήκης – κείμενο που αναφέρεται πιο συχνά μέσα στην Καινή Διαθήκη, και που χρησιμοποιείται από τους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας.

Η εκδοχή αυτή στους Εβδομήκοντα λέει «Η καρδιά είναι βαθιά πέρα από όλα τα πράγματα, και είναι ένας άνθρωπος· ποιός μπορεί να τον γνωρίσει;» Ο άγιος Ειρηναίος όχι μόνο παραθέτει το εδάφιο (από τους Εβδομήκοντα), αλλά το ερμηνεύει ως αναφορά στον Χριστό!