«Τι είναι η ψυχή»;

Αυτό είναι το είδος της ερώτησης που φοβούνται οι ιερείς  (ιδιαίτερα από τα χείλη παιδιών). Δεν είναι κάτι που μπορούμε να τους το δείξουμε, τίποτα που να τους δώσουμε σαν απάντηση στην ερώτηση. Το να πιστεύουμε πως έχουμε καν ψυχή, είναι μια πράξη πίστεως.

Προσωπικά, το να μιλάς για ψυχή σημαίνει να ομολογείς μια υπερβατική όψη στα ανθρώπινα όντα. Η ψυχή είναι «το κάτι πάρα πάνω» της ύπαρξής μου.  Είμαι κάτι περισσότερο από χημικά και πρωτεΐνες. Η ψυχή δεν μπορεί να ζυγιστεί ή να μετρηθεί ή να περιγραφεί. Ορισμένες αγγλικές μεταφράσεις της Καινής Διαθήκης αποδίδουν την λέξη για την ψυχή ως «ζωή». Είναι μια προσπάθεια να ειπωθεί το άρρητο – και είναι σίγουρα το ίδιο χρήσιμο όσο το «ψυχή».

Η ψυχή δεν είναι το «φάντασμα μέσα στη μηχανή» - αν και η έκφραση πλησιάζει την περιγραφή αυτού που πολλοί φαντάζονται ότι είναι η ψυχή. Για να κάνει τα πράγματα πιο δύσκολα, ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης είπε κάποτε ότι «η ψυχή δεν είναι μέσα στο σώμα, αλλά το σώμα μέσα στην ψυχή».

Η έκφραση, «το κάτι πάρα πάνω», με εξυπηρετεί καλύτερα εμένα. Το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος δεν μπορεί να αναχθεί σε κάτι που μπορούμε να γνωρίζουμε. Όπως μας λέει ο Ψαλμωδός:  «εξομολογήσομαί σοι, ότι φοβερώς εθαυμαστώθης· θαυμάσια τα έργα σου, και η ψυχή μου γινώσκει σφόδρα.» (139:14)

(Σ’ ευχαριστώ που μ’ έκανες πλάσμα σου τόσο θαυμαστό –όλα όσα κάνεις είν’ εξαίσια και η ψυχή μου πολύ καλά το ξέρει.)

Αυτό που συχνά το σκεφτόμαστε ως «εαυτός», δεν είναι καθόλου ο εαυτός, αλλά ένα αδύναμο κατασκεύασμα που διατηρεί πυρετωδώς την ύπαρξή του με φαντασία, αυταπάτη, εξαπάτηση, σύγκριση και ένα πλήθος από άλλες στρατηγικές. Γεννά άγχος και θυμό, κριτική και φθόνο. Δεν σώζεται έτσι, ούτε θα σωθεί.

Ελλείψει καλύτερης περιγραφής, υπάρχει ένας αληθινός εαυτός - μια ταυτότητα του ατόμου πως είμαστε εν Χριστώ.  Αναμφίβολα υπάρχουν στοιχεία αυτής της ταυτότητας συνυφασμένα ή μπλεγμένα με τον ψεύτικο εαυτό (ο Αρχιμανδρίτης Μελέτιος Webber αυτό το ονομάζει «το εγώ»).  Τα ίδια αυτά στοιχεία, ωστόσο, συχνά κρύβονται λόγω της ακούραστης εργασίας του εγώ. Δεν τα αναγνωρίζουμε, ούτε τα κατανοούμε. Η ταυτότητα πάνω στην οποία επιδαψιλεύουμε τόση ενέργεια είναι μια πηγή μοναξιάς, αφού είναι ξένη προς την αληθινή κοινωνία. Πεινάει, αλλά ποτέ δεν τρώει. Διψάει, αλλά ποτέ δεν πίνει. Είναι μοναχική, αλλά δεν αγαπά. Οι ανάγκες της είναι άπειρες.

Ο αληθινός εαυτός παραμένει ένα μυστήριο – και αυτό είναι επίσης μέρος της σωτηρίας του. Διότι μόνο τότε θα γνωρίσουμε τον αληθινό εαυτό μας, ήτοι:  με τον ίδιο τρόπο και ταυτόχρονα, όταν γνωρίσουμε τον αληθινό και ζωντανό Θεό. Φτιαγμένοι στο κατ' εικόνα Του, αυτό αποκαλύπτεται, από δόξα σε δόξα, καθώς μεγαλώνουμε στην γνώση και την αγάπη του Θεού.

Ο Θεός είναι ένα μυστήριο και γνωρίζεται μόνο μέσα  στον αργό και υπομονετικό έργο της μετάνοιας, της συγχώρεσης και του φωτισμού.  Η εντολή «σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ ειμι ο Θεός» (Ψαλμ. 45:11), είναι μια εντολή να παύσουμε την άχρηστη οικοδόμηση του εγώ. Να εγκαταλείψουμε το έργο της ατελείωτης επανεφεύρεσης του εαυτού μας. Οι στόχοι και τα επιτεύγματά μας, οι ατελείωτες συγκρίσεις και οι κρίσεις μας για τους άλλους, οι φόβοι και οι ανησυχίες μας – οι φαντασιώσεις και οι αυταπάτες που τα ονομάζουμε «εαυτός» - όλα αυτά τα αφήνουμε στην άκρη.

Ενώπιον της πραγματικότητας του Θεού μαθαίνουμε να ησυχάζουμε και να αφήνουμε την φρενίτιδα της ταυτότητάς μας να σταματήσει. Το ποιός είμαι δεν φανερώνεται μέσα από τους στόχους και τα επιτεύγματά μου, τις συγκρίσεις και τις κρίσεις, τους φόβους και τα άγχη κ.λπ. Όλα αυτά είναι οι πολυάσχολες προσπάθειες ενός πτώματος που επιδιώκει να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση της πραγματικότητας.

Το ποιός είμαι είναι ένα μυστήριο που έχει διαφύγει σε μεγάλο βαθμό της προσοχής μου. Ειρηνεύει κοντά στον Θεό, συγχωρεί τους εχθρούς, και αγαπά όπως αγαπά ο Θεός. Δεν είναι ανήσυχος ή σε απόγνωση. Δεν έχει ανάγκη να συγκρίνει ή να κρίνει, αλλά χαίρεται με την τελειότητα των πάντων.  Αυτό είναι αληθινά ένα μεγάλο μυστήριο… Για το μυστήριο αυτό ο μοναχός αναζητά την μοναξιά.

Είναι όντως ένα μυστικό, επειδή η ύπαρξη του μυστηρίου βρίσκεται κρυμμένη μαζί με τον Χριστό εν Θεώ (Κολ. 3:3). Όπως η Βασιλεία του Θεού είναι σαν τον θησαυρό που είναι κρυμμένος μέσα σε ένα χωράφι, έτσι και ο αληθινός «εαυτός» είναι ο πιο μεγάλος θησαυρός της καρδιάς. Ένας άνθρωπος «πουλάει όλα όσα έχει για να πάει και να αγοράσει το χωράφι». Όλα όσα έχει (ο ψεύτικος εαυτός και οι αυτοπροσδιορισμοί του) δεν είναι τίποτα για τον άνθρωπο που κατανοεί την φύση του θησαυρού.

Από την εποχή του Χριστού μέχρι σήμερα, δεν έπαψαν να υπάρχουν εκείνοι που πούλησαν όλα όσα είχαν και που Τον ακολούθησαν. Αυτό είναι το μόνο αληθινό προσκύνημα.

Όσο σίγουρα η δική μου ζωή είναι ένα μυστικό, τόσο περισσότερο σίγουρα είναι η ζωή ενός άλλου. Αν δεν γνωρίζω ακόμη τον εαυτό μου, πώς μπορώ να αρχίσω να γνωρίζω κάποιον άλλον;  Δεν μπορούμε να κρίνουμε σωστά, όσο και αν προσέχουμε: «Συ τις ει ο κρίνων αλλότριον οικέτην;» (Ρωμ.14:4);

Το γεγονός ότι ο αληθινός εαυτός είναι ένα μυστικό, μάς λέει κάτι για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να γίνει γνωστός: πρέπει να αποκαλυφθεί. Δεν θα μάθω την αλήθεια για το «ποιος είμαι», εκτός και μέχρι να μού το πει ο Θεός.

Στο μεταξύ, εμείς παρακολουθούμε και προσευχόμαστε, χωρίς να ξέρουμε πότε θα επιστρέψει ο κύριος του σπιτιού. Θα επιστρέψει, και θα μας πάρει μαζί Του.