«Αυτό, αλλάζει τα πάντα!»  Μια φράση που εμφανίζεται πολύ συχνά στη «ροή» των προγραμμάτων μου στο YouTube. Φυσικά, πρόκειται απλώς για ανόητες εκφράσεις διαφημίσεων με χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Ωστόσο, έχει ένα ενδιαφέρον η έκφραση αυτή, ως «δόλωμα με κλικ» (click-bait): είναι η νεωτερικότητα, συνοψισμένη με ένα σύνθημα 4 λέξεων.

Όταν ήμουν μικρός, η αυτοκινητοβιομηχανία του Ντιτρόϊτ άλλαζε το σχέδιο των αυτοκινήτων του κάθε χρόνο. Ακόμα αναγνωρίζω κάθε μοντέλο της Chevrolet από τη δεκαετία του '50. Κάθε χρόνο ο κόσμος αδημονούσε, περιμένοντας με λαχτάρα την παρουσίαση των νέων μοντέλων. Αυτό όμως είχε ως αποτέλεσμα το αυτοκίνητο που είχες αγοράσει πριν μόλις δύο χρόνια να το βλέπεις πλέον ως «ξεπερασμένο». Φυσικά, το ψευδές μήνυμα πίσω από αυτές τις αλλαγές ήταν πως το νέο μοντέλο είχε δεχθεί «σημαντικές βελτιώσεις». Η αλήθεια είναι πως οι περισσότερες αλλαγές ήταν διακοσμητικές επεμβάσεις.

Ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος Ηράκλειτος είχε πει το περίφημο «τα πάντα ρει» - ή, πιο αναλυτικά, «όλα αλλάζουν και τίποτα δεν μένει στάσιμο».  Λιγότερο φιλοσοφικά, η σύγχρονη Φυσική μάς διδάσκει πως όλα βρίσκονται εν κίνησει - ακόμα και τα άτομα μέσα σε μία πέτρα. Αρκετά ανησυχητική διανοητικά είναι η άποψη στην Φυσική πως τίποτα δεν είναι και τόσο σταθερό, και πως τα πράγματα είναι πιθανότητες παρά σταθερότητες.

Βέβαια, στην καθημερινότητά μας, οι πέτρες είναι αρκετά σταθερές, και πολλά πράγματα μοιάζουν να παραμένουν στη θέση τους. Όμως ζούμε σε μια κουλτούρα που καλλιεργεί την αλλαγή, και μάλιστα την γιορτάζει. Ο πολιτισμικός μας μύθος - παρόμοιος με εκείνον των «ειδικών» του Ντιτρόϊτ τον περασμένο αιώνα - φαντάζεται την «αλλαγή» σαν κάτι που πρέπει να κατανοείται ως «βελτίωση»: δεν θέλουμε το «καλό» - θέλουμε το «καλύτερο».

Δεν παρατηρούμε πως έτσι συντελείται μια βαθιά μετατόπισή μας, από το «καλό» προς το «καλύτερου» - το οποίο «καλύτερο» είναι ένας εγγενής, συγκριτικός τρόπος σκέψης, και ως εκ τούτου, μετέχει σε υπολογισμό. Η μέτρηση, η σύγκριση και η επιλογή λαμβάνουν χώρα κυρίως στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου - εκείνο το τμήμα της εσωτερικής μας ζωής που είναι ειδικά δομημένο για αναλυτικές εργασίες. Είναι αυτό που χτίζει γέφυρες και λύνει εξισώσεις, συλλέγει καρπούς και πηγαίνει για ψώνια. Ωστόσο, νοητικά είναι ανεπαρκές, διότι με το να επιζητούμε και να επιλέγουμε το «καλύτερο», θολώνουμε την αντίληψή μας για τον κόσμο όπως πραγματικά είναι (για την θέση μας μέσα σε αυτόν), και πολύ ειδικότερα, μπορεί να μας τυφλώσει για τον Ίδιο τον Θεό.

Δεν προτίθεμαι να υπερτονίσω την διάκριση μεταξύ αριστερού και δεξιού ημισφαιρίου, όμως υπάρχει ξεκάθαρα μια διάκριση που πρέπει να γίνει, όταν πρόκειται για την νοητική αντίληψη (την αντίληψη της καρδιάς).

Ο Αρχιμανδρίτης Μελέτιος Webber προτείνει την εξής περιγραφή (αναφέρεται στην γλώσσα του «νοός» έναντι της «καρδιάς»):

«Η καρδιά είναι ήσυχη παρά θορυβώδης, διαισθητική παρά συμπερασματική, ζει εξ ολοκλήρου στο παρόν, και ανά πάσα στιγμή αποδέχεται την πραγματικότητα που δίνει ο Θεός εκείνη την στιγμή. Επιπλέον, η καρδιά δεν επιδιώκει να απομακρύνει ή να κυριαρχήσει πάνω σε οτιδήποτε ή οποιονδήποτε, βάζοντας ‘ταμπέλες’. Μάλλον ξεκινά με μια επίγνωση της σχέσης της με την υπόλοιπη κτίση (και με όλα και όλους μέσα σε αυτήν), αποδεχόμενη παρά απορρίπτουσα, βρίσκοντας γνώριμα αντί για ξένα, και ομοιότητα αντί για διαφορά. Δεν γνωρίζει τον φόβο, δεν βιώνει επιθυμίες και δεν νιώθει ποτέ την ανάγκη να υπερασπιστεί ή να δικαιολογήσει τον εαυτό της. Σε αντίθεση με τον νου, η καρδιά ποτέ δεν επιδιώκει να επιβληθεί. Είναι υπομονετική και χωρίς απαιτήσεις. Δεν είναι λοιπόν να απορούμε που ο νους - ο πάντα ανυπόμονος και πολύ απαιτητικός - καταφέρνει να κυριαρχεί πάνω της τόσο διεξοδικά.»

Κάποιοι έχουν υποδείξει πως ο σύγχρονος κόσμος κυριαρχείται ειδικά από την αναλυτική του σκέψη, όπου μια βαθύτερη και πιο υγιής θεώρηση των πραγμάτων θα εξυπηρετούνταν καλύτερα με μια πιο «ολική» προσέγγιση (βλ. Ian McGilchrist).  Με θεολογικούς όρους, η αναλυτική σκέψη απλώς δεν αποτελεί «υλικό» της νοητικής αντίληψης. Αν «οι καθαροί τη καρδία» είναι εκείνοι που «βλέπουν τον Θεό», τότε η ορθολογική ανάλυση φαντάζει ιδιαίτερα τυφλή ενώπιόν ​​Του. Ο Θεός δεν είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, ούτε ένα αντικείμενο που μπορεί να ζυγιστεί, να μετρηθεί ή να συγκριθεί.

Αυτό καθιστά την Απολογητική (την επιχειρηματολογία ως υπεράσπιση της πίστεως) προβληματική. Δεν είναι δυνατόν να εισέλθουμε σε μια φιλία με επιχειρήματα (ή με εκλογίκευση), ούτε είναι δυνατόν να γνωρίσουμε τον Θεό μέσω εκλογίκευσης.  Μα αυτός δεν είναι καν ο στόχος μας.

Στο Ιωαν.17:3 λέει: «αύτη δε εστιν η αιώνιος ζωή, ίνα γινώσκωσί Σε τον μόνον αληθινόν Θεόν, και ον απέστειλας, Ιησούν Χριστόν». Μια τέτοια «γνώση» είναι μια αμοιβαία «συγκατοίκηση»· είναι μια «γνώση» που μοιάζει περισσότερο με ένα γάμο παρά ένα συλλογισμό.

Αυτό αλλάζει τα πάντα

Υπάρχει λόγος για τον οποίο η Ορθοδοξία τελεί την λατρεία της με μουσικό τρόπο. Δεν διαβάζουμε την Ακολουθία. Την ψάλλουμε. Τα επιχειρήματα και ο ορθολογισμός δεν τραγουδούν. Ο Άγιος Αυγουστίνος διακήρυξε: «Cantare amantis est» - (Το άδειν είναι μόνο του ερωτευμένου). Η μουσική είναι μια βαθύτατα μυστηριώδης ανθρώπινη δραστηριότητα, αν και είναι κάτι που μοιραζόμαστε με το μεγαλύτερο μέρος - ίσως και με το σύνολο - της Δημιουργίας. Είναι ένας ήχος της εν δράσει καρδιάς.

Υπάρχει ένας στίχος που ψάλλεται σε αρκετές από τις μεγάλες εορτές που λέει: «και είπα· νυν ηρξάμην, αύτη η αλλοίωσις της δεξιάς του Υψίστου.» (Ψαλμ. 76:11). Αυτή η αλλοίωση δεν ταυτίζεται με τον επιφανειακό, «διακοσμητικό» προοδευτισμό της νεωτερικότητας. Παραπέμπει σε μια «αλλοίωση» που συνιστά την μεταμόρφωση των πάντων, μέσα από την ένωσή τους με τον Χριστό. «εις οικονομίαν του πληρώματος των καιρών, ανακεφαλαιώσασθαι τα πάντα εν τω Χριστώ, τα επί τοις ουρανοίς και τα επί της γης, εν αυτώ». (Εφεσ. 1:10).

Είναι μια αναμενόμενη αλλοίωση, όταν αντιλαμβανόμαστε τον «Χριστό μεθ’ημών», μέσα στην καρδιά της Θείας Λειτουργίας.

Η λέξη «Ορθόδοξος» μεταφράζεται καλύτερα ως «ορθή δόξα», που αντικατοπτρίζει και τον κεντρικό ρόλο της λατρείας στη ζωή.  Ποτέ δεν ψάλλουμε «μόνο» μια νότα. Είναι στην φύση του ήχου μια νότα να παράγει αρμονίες: «συμπαθητικές» νότες που συνοδεύουν τον κύριο ήχο, οι οποίες προσδίδουν χαρακτήρα στην νότα αυτή. Το φαινόμενο αυτό ενισχύεται όταν δύο ή περισσότερες φωνές ψάλλουν μαζί αρμονικά, μετατρέποντας τις φωνές τους σε έναν αγγελικό χορό ενιαίου ήχου.

Η δε Φυσική προτείνει πως ολόκληρο το σύμπαν «δονείται». Υπάρχει ένα άσμα ολόκληρης της Δημιουργίας. Η Αγία Γραφή μάς λέει πως ο Θεός ψάλλει: «Κύριος ο Θεός σου εν σοι, δύνατός σώσει σε, επάξει επί σε ευφροσύνην και καινιεί σε εν τη αγαπήσει αυτού και ευφρανθήσεται επί σε εν τέρψει ως εν ημέρα εορτής» (Σοφον.3:17).

Η φωνή που ψάλλει κατά την λατρεία ενώνεται με το άσμα όλης της Δημιουργίας - ενωμένη με το Άσμα του Θεού - μέσα σε μια φυσική, αμοιβαία κοινωνία που από τώρα αποτελεί αναμονή της ένωσης προς την οποία κατευθύνονται τα πάντα.

Η ένωσή μας με τον Θεό, μέσα στη θεϊκή Του ζωή, αποτελεί το «τέλος» - τον σκοπό ή τον προορισμό - των πάντων. Αυτή είναι η «αλλοίωση» της δεξιάς του Υψίστου.

«ευφράνθητε, ουρανοί, ότι ηλέησεν ο Θεός τον Ισραήλ· σαλπίσατε, τα θεμέλια τής γης, βοήσατε, όρη, ευφροσύνην, οι βουνοί και πάντα τα ξύλα τα εν αυτοίς, ότι ελυτρώσατο ο Θεός τον Ιακώβ, και Ισραήλ δοξασθήσεται» (Ησαΐας 44: 23).

Φυσικά, η μουσική αποτελεί μόνο ένα μέσο και έκφραση νοητικής αντίληψης. Η σιωπή και η ακρόαση είναι εξίσου ζωτικής σημασίας. Ο Ορθόδοξος όρος για την ζωή όπου όλα αυτά κατέχουν την πρωταρχική θέση είναι «ησυχασμός» - λέξη που προφανώς εννοεί την ησυχία.

Η Ορθοδοξία δεν θα αλλάξει τον κόσμο γύρω σου. Αν όμως την βιώσεις με πίστη και υπομονή, αυτή θα αλλάξει εσένα. Συμμετέχοντας στο «άσμα των ασμάτων», όλα γύρω σου θα μεταμορφωθούν. Γεμάτη από Θεό, εμποτισμένη με την ζωή Του, ολόκληρη η Δημιουργία θα αντηχεί την ζωή του Σταυρωθέντος και Αναστάντος Κυρίου.

Στρέψου πίσω στην πηγή της σωτηρίας και πίνε άφθονα. Ο Θεός είναι μαζί μας!