Η έννοια «Γραφές» έχει υποστεί ριζικές αλλαγές ανά τους αιώνες. Σήμερα, τις φανταζόμαστε ως μόνο ένα βιβλίο, την «Αγία Γραφή». Μάλιστα, φανταζόμαστε αυτό το βιβλίο ως ένα ιδιωτικό απόκτημα, ή ίσως έναν ιδιωτικό αναγνωστικό για κάθε τι το πνευματικό. Ακόμη και όταν ακούμε τα λόγια της να εκφέρονται δημοσίως ή μέσα σε συγκεντρώσεις της Εκκλησίας, φανταζόμαστε πως αυτά τα αναγνώσματά Της σχετίζονται με αυτή την ιδιωτική υπόσταση. Επιπλέον, το κείμενο των Γραφών συχνά συρρικνώνεται σε ιδέες – λες και είναι προτάσεις που πρέπει να σταθμιστούν και να εξεταστούν. Όλα αυτά είναι σε μεγάλο βαθμό ξένα προς τις Γραφές στην αρχική τους μορφή.

Οι Γραφές είναι «η Γραφή», εφόσον η Εκκλησία τις θεωρεί έτσι. Έξω από την Εκκλησία, η ίδια η λέξη δεν έχει νόημα. Η λέξη «Γραφές» σημαίνει «τα Γραπτά» - συγκεκριμένα, τα «γραπτά» που η Εκκλησία διαβάζει ως λόγια του Θεού, ως αυθεντικά, ως τα αποκαλύπτοντα τον Χριστό στην Εκκλησία, μέσα στην Εκκλησία.

Στην αρχική τους μορφή, οι έντυπες Γραφές ήταν υπερβολικά ακριβές. Τα καλύτερα αντίτυπα περγαμηνής των ευαγγελίων (φτιαγμένα από δέρμα μοσχαριού) απαιτούσαν τα δέρματα περίπου 100 μοσχαριών. Μια πλήρης σειρά των Γραφών θα απαιτούσε πέντε φορές περισσότερα. Η πιο κοινή μορφή των Γραφών είναι αυτά που σήμερα ονομάζονται «Εκλογάδια», δηλαδή οι επιλογές από τις Γραφές που ορίζονται για ανάγνωση στις Λειτουργίες της Εκκλησίας.

Τα πρώτα αντίτυπα των Γραφών δεν είχαν σημάδια για εδάφια ή κεφάλαια, ούτε καν κενά μεταξύ των λέξεων (ήταν ένα είδος οικονομίας, όταν η περγαμηνή στην οποία ήταν γραμμένα ήταν τόσο ακριβή). Οι Γραφές ήταν δημόσια έγγραφα, που αντιγράφηκαν και διατηρήθηκαν από την Εκκλησία για την Εκκλησία. Όταν ο Απόστολος Παύλος, για παράδειγμα, παραθέτει από τις Γραφές, δεν το κάνει με μια εύχρηστη, έντυπη Βίβλο δίπλα του για να την συμβουλευτεί. Παραθέτει από μνήμης.

Κάποτε ήταν κοινή πρακτική οι μοναχοί να μαθαίνουν ολόκληρο το Ψαλτήρι από μνήμης, ενώ το ίδιο αναμενόταν και από τους Επισκόπους. Σήμερα, τέτοια κατορθώματα μνήμης μοιάζουν παράδοξα, όμως δεν είναι τόσο απρόσιτα όσο φανταζόμαστε.

Υπάρχει μια πιο μεγάλη εκδήλωση μνήμης που λαμβάνει χώρα στην ζωή της Εκκλησίας, και που συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Βρίσκεται μέσα στην Θεία Λειτουργία καθώς τελείται εν μέσω του εκκλησιάσματος. Στην πραγματικότητα, είναι το πιο φυσικό μέρος για τις Γραφές, ήτοι, εκεί που ανήκουν. Είναι το αληθινό μέρος όπου οι Γραφές μνημονεύονται.

Για παράδειγμα, κάθε χρόνο την περίοδο που είναι γνωστή ως «Μεγάλη Εβδομάδα» (από το Σάββατο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων έως το Πάσχα) η Ορθόδοξη Εκκλησία κάνει μια βαθιά βουτιά στο αφηγηματικό δράμα των τελευταίων ημερών της διακονίας του Χριστού: Η προδοσία, η σύλληψη, η δίκη, το μαστίγωμα, η σταύρωση και η ταφή Του, μέχρι τις αφηγήσεις της Αναστάσεώς Του.

Οι αναγνώσεις των Παθών του Χριστού επαναλαμβάνονται, τόσο στις κινήσεις των Ακολουθιών, όσο και στα πλαίσια της υμνογραφίας που στοχάζεται πάνω στο νόημα και τον σκοπό αυτού που λαμβάνει χώρα. Πολλές από τις Λειτουργίες στις αρχές της εβδομάδας αποτελούνται σε μεγάλο βαθμό από ψαλλόμενα κείμενα και ποιητικές εκθέσεις πάνω στις Γραφές εκείνης της ημέρας. Οι Ακολουθίες - γνωστές ως «Όρθρος του Νυμφίου» (που ονομάστηκαν έτσι για την ποιητική αναφορά τους στον Χριστό ως Νυμφίο) - ξεκινούν το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων και διαρκούν μέχρι την Μεγάλη Τετάρτη. Το «Τυπικόν» (οι οδηγίες της Λειτουργίας) ορίζουν την ανάγνωση του συνόλου και των τεσσάρων Ευαγγελίων κατά την διάρκεια των τριών πρώτων ημερών της Μεγάλης Εβδομάδας. Την Μεγάλη Παρασκευή, μετά την τοποθέτηση της εικόνας της ταφικής σινδόνης του Χριστού επάνω στον Επιτάφιο, αρχίζει να διαβάζεται το Ψαλτήρι από την αρχή μέχρι το τέλος - σε συνεχή επανάληψη, μέχρι το βράδυ του Σαββάτου, οπότε το αντικαθιστά η ανάγνωση των Πράξεων των Αποστόλων. Οι Ακολουθίες τείνουν να έχουν λειτουργικές πράξεις, με διαφορετικά επίπεδα εκκλησιαστικής συμμετοχής, οι οποίες παίρνουν Βιβλικά κείμενα και ποιητικό λόγο και τα συνδυάζουν με κινήσεις στις οποίες η Ευαγγελική ιστορία των Παθών του Χριστού δραματοποιούνται Λειτουργικά, μέσα στο ενοριακό περιβάλλον. Σε κάτι που μοιάζει με άθλο, η Εσπερινή Λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου έχει 15 αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη, επιδεικνύοντας και επαναλαμβάνοντας το πασχαλινό πρότυπο που διαπερνά ολόκληρη την Γραφή.

Αυτό που θέλω να τονίσω είναι πως όλες αυτές οι κινήσεις είναι και μια «ανάγνωση» της Γραφής. Συγκεκριμένα, είναι μια ανάγνωση που επισημαίνει ότι το «πρότυπο» σε ολόκληρη την Γραφή αποκαλύπτεται στο πρωταρχικό πρότυπο του Πάσχα του Χριστού (Θάνατος και Ανάσταση). Το Πάσχα Του αποκαλύπτει όχι μόνο τον σκοπό του Θεού, αλλά και τον δικό μας σκοπό, και τον σκοπό όλων των πραγμάτων. Αυτός ίσως να είναι ένας ενδιαφέρων τρόπος για να «διαβάσετε» τις Γραφές. Είμαστε μια κοινωνία βαθιά βασισμένη στο κείμενο (είτε το κείμενο είναι σε βιβλίο είτε στην οθόνη). Τείνουμε να παραβλέπουμε (ή να αγνοούμε) το γεγονός ότι ο Χριστός δεν έγραψε ποτέ ένα βιβλίο ή μια επιστολή. Μας έδωσε κάτι άλλο.

Τρία από τα Ευαγγέλια, καθώς και ο Απόστολος Παύλος, αφηγούνται την ιστορία του Μυστικού Δείπνου.

«εγώ γαρ παρέλαβον από του Κυρίου ό και παρέδωκα υμίν, ότι ο Κύριος Ιησούς εν τη νυκτί ή παρεδίδοτο έλαβεν άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και είπε· λάβετε φάγετε· τούτό μου εστι το σώμα το υπέρ υμών κλώμενον· τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν. Ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι λέγων· τούτο το ποτήριον η καινή διαθήκη εστίν εν τω εμω αίματι· τούτο ποιείτε, οσάκις αν πίνητε, εις την εμήν ανάμνησιν.» (Α’ Κορ.11:23-25)

Αυτά είναι μεν τα λόγια του Χριστού που έχουμε λάβει, αλλά η μνήμη της Εκκλησίας για αυτά τα λόγια - ακόμη και πριν καταγραφούν - ενσωματώθηκε στις πράξεις της Θείας Λειτουργίας, ακόμη και στην πιο πρωτόγονη μορφή της. Είναι ένα τμήμα της «Μεγάλης Εβδομάδας» που θεσπίζεται σε κάθε εορτασμό της Λειτουργίας, μέχρι και σήμερα.

Η αλήθεια είναι ότι οι Γραφές δεν «διαβάζονται» - εκτός αν, και μέχρι να – «ενσαρκωθούν». Ο Χριστός λέει τα εξής για τα δικά Του λόγια:

«Ο  έχων τας εντολάς μου και τηρών αυτάς, εκείνός εστιν ο αγαπών με· ο δε αγαπών με αγαπηθήσεται υπό του πατρός μου, και εγώ αγαπήσω αυτόν και εμφανίσω αυτώ εμαυτόν.». (Ιω. 14:21)

Και αυτό:

Τότε ο Ιησούς είπε σε εκείνους τους Ιουδαίους που Τον πίστεψαν:

«Έλεγεν ουν ο Ιησούς προς τους πεπιστευκότας αυτω Ιουδαίους· εάν υμείς μείνητε εν τω λόγω τω εμω, αληθώς μαθηταί μου εστε, και γνώσεσθε την αλήθειαν, και η αλήθεια ελευθερώσει υμάς». (Ιωάν. 8:31-32)

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι σε αυτό το δεύτερο ρητό, το «γνώσεσθε την αλήθειαν» έρχεται μετά από το «μείνητε εν τω λόγω τω εμώ»…

Ο Απόστολος Παύλος έχει διαφορετικό τρόπο να το εκφράσει αυτό:

«Η επιστολή ημών υμείς εστε, εγγεγραμμένη εν ταις καρδίαις ημών, γινωσκομένη και αναγινωσκομένη υπό πάντων ανθρώπων, φανερούμενοι ότι εστέ επιστολή Χριστού διακονηθείσα υφ’ ημών, εγγεγραμμένη ου μέλανι, αλλά Πνεύματι Θεού ζώντος, ουκ εν πλαξί λιθίναις, αλλά εν πλαξί καρδίαις σαρκίναις». (Β’ Κορ. 3:2-3)

Ίσως οι μεγαλύτερες προδοσίες της Γραφής ήταν τα πολλά Κινήματα που την έχουν μειώσει σε απλό κείμενο. Δεν είναι πως οι Γραφές δεν μπορούν να μελετηθούν, αλλά πως η αληθινή μελέτη της Γραφής δεν βρίσκεται στην απόκτηση πληροφοριών. Αντίθετα, η αληθινή μελέτη της είναι αυτή που οδηγεί σε μια ζωή μεταμορφωμένη στο κατ’ εικόνα του Χριστού.

Οι Λειτουργίες της Εκκλησίας ενσωματώνουν αυτό το ένστικτο. Εκεί, οι Γραφές δεν εκφωνούνται απλώς, αλλά διαβάζονται Λειτουργικά, με πράξεις, κεριά, θυμίαμα, πομπές και ανταπόκριση. Οι ύμνοι που συνοδεύουν την ανάγνωσή τους έχουν και ερμηνευτικό ρόλο. Στην Θεία Λειτουργία, οι Γραφές οδηγούν πάντα στο αποκορύφωμα της Θείας Ευχαριστίας, όπου τα πάντα συγκεντρώνονται μέσα στο Πάσχα του Κυρίου: «οσάκις γαρ αν εσθίητε τον άρτον τούτον και το ποτήριον τούτο πίνητε, τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε, άχρις ου αν έλθη». (1 Κορ. 11:26)

«Είπεν ουν αυτοίς ο Ιησούς: αμήν αμήν λέγω υμίν, εάν μη φάγητε την σάρκα του υιού του ανθρώπου και πίητε αυτού το αίμα, ουκ έχετε ζωήν εν εαυτοίς. Ο τρώγων μου την σάρκα και πίνων μου το αίμα έχει ζωήν αιώνιον, και εγώ αναστήσω αυτόν εν τη εσχάτη ημέρα». (Ιωάν. 6:53)

Ερμηνευτικό ρόλο έχουν και οι Άγιοι τών οποίων οι βίοι μνημονεύονται στην Λειτουργία. Είναι ζωές που αποκαλύπτονται ως συμμορφωμένες με την εικόνα του Χριστού. Είναι ομοιώματα των Γραφών, με ανθρώπινη μορφή: ο θάνατος και η Ανάσταση του Χριστού επαναλαμβανόμενα και δοξαζόμενα.

Ο Απόστολος Παύλος το εκφράζει αυτό με έντονα προσωπικά λόγια:

«Χριστω συνεσταύρωμαι· ζω δε ουκέτι εγώ, ζη δε εν εμοί Χριστός· ό δε νυν ζω εν σαρκί, εν πίστει ζω τη του υιού του Θεού του αγαπήσαντός με και παραδόντος εαυτόν υπέρ εμού». (Γαλ. 2:20)

Σε ένα από τα πιο ακραία παραδείγματα κυριολεκτικής ερμηνείας, έχουμε μια μικρή ιστορία από τους Πατέρες της Ερήμου:

Ένας από τους μοναχούς, ονόματι Σεραπίων, πούλησε το βιβλίο του με τα Ευαγγέλια και έδωσε τα χρήματα σε όσους πεινούσαν, λέγοντας: «Πούλησα το βιβλίο που μου είπε να πουλήσω όλα όσα έχω, και να τα δώσω στους φτωχούς».

Αυτό είναι το Πάσχα του Χριστού.