Η προσωπική μας ύπαρξη δεν είναι αυτόνομη, αλλά βρίσκεται μόνο μέσα στην σχέση. Το «ποιός είμαι» διακρίνεται στο πρόσωπο εκείνου που με αντικρίζει. Υπάρχει ένα στοιχείο αυτού, το οποίο αξίζει να επισημανθεί.

Πριν από αρκετά χρόνια, με την σύζυγό μου επισκεφθήκαμε το Γκραν Κάνυον («Μεγαλόπρεπο Φαράγγι»). Η ομορφιά του είναι αδύνατον να περιγραφεί. Ένιωθα διαρκώς απογοητευμένος με την φωτογραφική μου μηχανή: απλώς, δεν μπορούσε να συλλάβει ένα τόσο μεγάλο τοπίο με τον φακό της. Και το ίδιο το μέγεθος του Γκραν Κάνυον είναι το κυρίαρχο στοιχείο της ομορφιάς του. Καμία φωτογραφία δεν μπορεί να αποδώσει εκείνο το αίσθημα ιλίγγου που νιώθεις στα πέλματά σου καθώς ατενίζεις αυτή τη χαράδρα βάθους ενός μιλίου. Όμως, και αυτός ο ίλιγγος αποτελεί μέρος της ομορφιάς. Πράγματι, κάθε απεικόνιση του Γκραν Κάνυον που θα δει κανείς είναι αναπόφευκτα ανεπαρκής, καθώς είναι μικρότερη από τον ίδιο τον θεατή (με εξαίρεση ίσως την προβολή σε μεγάλη κινηματογραφική αίθουσα). Η ομορφιά του πηγάζει από το μέγεθός του, τα χρώματά του, τον ουρανό και το σημείο όπου στέκεται κανείς. Η ομορφιά, όπως και η προσωπικότητα, είναι μια σχέση πολλών πραγμάτων.

Όταν οι αρχιτέκτονες σχεδιάζουν κάτι που εμείς το βιώνουμε ως όμορφο, δίνουν έμφαση στις αναλογίες και σε πλήθος άλλων στοιχείων που έχουν χαρακτήρα σχεσιακό. Είναι ο τρόπος που πραγματικά βλέπουμε. Είναι σημαντικό, πως οι λέξεις που αφορούν την γνώση συχνά εμπεριέχουν την ριζική σημασία του «είδα» (πρβλ. το ελληνικό «οίδα»). Ένας από τους περιορισμούς της γλώσσας είναι η απαίτησή της να εκφράζεται ένα-ένα πράγμα με την σειρά - κάτι που την αναγκάζει να ακολουθεί ένα γραμμικό μοτίβο. Πρέπει να ξεκινάμε μια πρόταση και να περιμένουμε το τέλος της. Πολύ συχνά, και η σκέψη ακολουθεί το ίδιο μοτίβο.

Είναι αδύνατο να επιτύχουμε προφορικά αυτό που κατορθώνει μία και μόνη ματιά. Ακόμη και χίλιες λέξεις δεν μπορούν να είναι ισοδύναμες με μια εικόνα. Η γλώσσα, βέβαια, έχει την χρησιμότητά της. Μπορεί να υποδείξει και να προτείνει. Η Θεολογία συχνά καταφεύγει στο παράδοξο και την αντίφαση, προκειμένου να δείξει, πέρα ​​από τις λέξεις, προς μια ευρύτερη πραγματικότητα. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της «Αποφατικής Θεολογίας». Οι λέξεις δεν μπορούν να εκφράσουν επαρκώς αυτό που, υπό άλλες συνθήκες, γνωρίζουμε. Στην διδασκαλία της Εκκλησίας, μιλάμε για όσα γνωρίζουμε, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα πως ο λόγος μας μπορεί μόνο να υποδείξει. Δεν μπορούμε πάντα να εκφράσουμε με λόγια αυτό που βλέπουμε.

Αυτή είναι και η λειτουργία των αγίων εικόνων. Οι Πατέρες της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου έγραψαν: «Ό,τι επιτελεί η Γραφή με τις λέξεις, το επιτελούν οι εικόνες με τα χρώματα». Στην πραγματικότητα, όμως, κάνουν κάτι περισσότερο.  Πάντα βλέπουμε περισσότερα από όσα μπορούμε να εκφράσουμε με λόγια. Οι εικόνες είναι μια εύγλωττη έκφραση της πίστης για όσους γνωρίζουν πώς να τις βλέπουν. Είναι εύστοχο το γεγονός ότι η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος περιγράφεται ως «η σύνοψη όλων όσων προηγήθηκαν». Υπερασπίστηκε την δημιουργία και την τιμητική προσκύνηση των εικόνων, σε αυτό που αποτελεί την πιο ανθεκτική έκφραση της αποφατικής διδασκαλίας. Οι Ορθόδοξοι δικαίως λένε: «Έλα και δες!»

1.    Ο σύγχρονος κόσμος είναι πλημμυρισμένος από εικόνες. Παραδόξως, οι εικόνες αυτές δεν διευρύνουν την κατανόησή μας, αλλά τείνουν να την ελαττώνουν. Έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε προσεκτικά επιλεγμένα «κομματάκια» ως αναπαραστάσεις της πραγματικότητας - συχνά τόσο επιμελώς επεξεργασμένα και διαστρεβλωμένα, όσο η ρητορική που περνάει για σύγχρονος λόγος. Οι εικόνες, στην βυζαντινή τεχνοτροπία, χρησιμοποιούν συχνά την αντίστροφη προοπτική. Το αποτέλεσμα είναι να παρατηρούμε ένα κόσμο που διευρύνεται (αντί να συρρικνώνεται καθώς απομακρύνεται). Πρόκειται για μια απεικόνιση που πάντα δηλώνει πως «υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό που φαίνεται». Αναγνωρίζει με ειλικρίνεια τον περιορισμένο χαρακτήρα της αναπαράστασής της. Σήμερα μαίνονται συζητήσεις για τα «ψεύτικα» μήντια, λες και υπήρχαν ποτέ «αληθινά» μήντια. Ζούμε όλο και περισσότερο μέσα στο πλαίσιο του αφορισμού του Κάφκα «Die Lüge wird zur Weltordnung gemacht»  (Το ψέμα έχει μεταβληθεί σε τάξη του κόσμου).

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι, σε μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων θεμελιωμένη στο ψέμα, η χειραγώγηση και η ρύθμιση της γλώσσας αποκτούν μεγάλη σημασία. Πολλοί δημόσιοι θεσμοί εγκαταλείπουν την γλώσσα του φύλου (για παράδειγμα), αρνούμενοι να χαρακτηρίσουν ένα βρέφος ως αγόρι ή κορίτσι. Η ιδεολογία (όπως π.χ. η ρευστότητα του φύλου είναι μια έννοια, όχι μια υπαρκτή οντότητα) επιβάλλεται θριαμβευτικά έναντι της πραγματικότητας. Αυτό που βλέπουμε ολοφάνερα, ενδέχεται να μην μπορεί να ονομαστεί εξ' ίσου φανερά.

Η νεωτερικότητα είναι εκ φύσεως βίαιη, όπως και οι πολυάριθμες φιλοσοφίες της. Η «δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου» αποτελεί εγχείρημα βίας. Όποτε ένας ισχυρισμός δεν είναι αληθινός «με πατέντα», τότε η επιβολή του μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την βία. Όταν η γλώσσα ρυθμίζεται νομοθετικά, αυτό γίνεται αποκλειστικά για την επιβολή ψεμάτων. Ο διάβολος αποκαλείται τόσο «πατέρας του ψεύδους» όσο και «ανθρωποκτόνος απ’ αρχής». Ο φόνος είναι μια προσπάθεια να μετατραπεί το ψέμα σε αλήθεια. Κάνουν την πραγματική ύπαρξη κάποιου να μοιάζει σαν να μην υπήρξε ποτέ. Όμως η καταστροφή της αποτελεί ψέμα. Με την ίδια λογική, κάθε ψέμα συνιστά πράξη φόνου, μια προσπάθεια να καθιερωθεί αυτό που δεν έχει υπόσταση - στη θέση εκείνου που όντως υπάρχει. Σε ένα κόσμο όπου αυξάνεται η πίεση για τον έλεγχο της γλώσσας, η βία είναι αναπόφευκτη - είτε εκδηλώνεται φανερά είτε συγκαλυμμένα.

Έτσι, ο πιστός ζει σε έναν κόσμο βίας, περιτριγυρισμένος από ψευδείς εικόνες και ψευδή λόγο. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, είναι σημαντικό να βλέπουμε τον κόσμο όπως είναι πραγματικά και να την λέμε την αλήθεια. Ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν έγραψε προς το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης. Ζώντας κάτω από ένα καθεστώς διεφθαρμένο ως το μεδούλι, παρότρυνε θαρραλέα τους άλλους να ακολουθήσουν το παράδειγμά του. Ήταν απλό:  «Είναι επικίνδυνο, όμως ας αρνηθούμε να λέμε ό,τι δεν το νομίζουμε.»

Το απόσπασμα αυτό προέρχεται από το δοκίμιό του με τίτλο «Μην ζείτε με το ψέμα». Αξίζει να το διαβάσει κανείς ολόκληρο. Τα θαύματα της οικονομίας της αγοράς κρύβουν την πνευματική αρρώστια που υποστηλώνει τα πάντα της. Μια παράγραφος από το δοκίμιό του ηχεί παράξενα οικεία:

«Κάποτε δεν τολμούσαμε ούτε να ψιθυρίσουμε. Τώρα γράφουμε και διαβάζουμε κείμενα της παράνομης γραμματείας [samizdat] και, κάποιες φορές, όταν συγκεντρωνόμαστε στο καπνιστήριο του Επιστημονικού Ινστιτούτου, παραπονιόμαστε ανοιχτά ο ένας στον άλλον: Τι παιχνίδια παίζουν εις βάρος μας και πού μας σέρνουν; Αδικαιολόγητοι κομπασμοί για κοσμικά επιτεύγματα, ενώ στην πατρίδα υπάρχουν η φτώχεια και η καταστροφή. Στήριξη απομακρυσμένων, απολίτιστων καθεστώτων. Υποδαύλιση εμφυλίου πολέμου. Κι εμείς ενισχύσαμε απερίσκεπτα τον Μάο Τσε Τουνγκ - εξόδοις μας - και θα είμαστε εμείς που θα στείλουν στον πόλεμο εναντίον του, και θα αναγκαστούμε να πάμε…»

Το σοβιετικό σύστημα κατέρρευσε επειδή ήταν οικοδομημένο πάνω σε ψέματα. Αυτό που δεν υπάρχει (το ψέμα) αποτελεί σαθρό θεμέλιο για σοβαρά οικοδομήματα.

Ο άνθρωπος είναι πλασμένος για την αληθινή προσωπική ύπαρξη. Αυτή η ύπαρξη συνιστά μια σχέση με όλα όσα μας περιβάλλουν. Αρχίζουμε όμως να οδεύουμε προς τη μη-ύπαρξη όταν καλλιεργούμε σχέσεις με το ψέμα. Μόνο ο Χριστός είναι η αληθινή Εικόνα του Πατρός. Ο κόσμος γίνεται σωστά αντιληπτός μόνο όταν αποκαλύπτει την αλήθεια της κτιστής του ύπαρξης.

Δες την αλήθεια. Πες την αλήθεια. Γίνε η αλήθεια.

Αυτή είναι η ομορφιά στον κόσμο.