Λίγα πράγματα είναι τόσο δύσκολα στον σύγχρονο κόσμο όσο η νηστεία. Δεν είναι απλώς η κίνηση της αλλαγής των διατροφικών μας συνηθειών που βρίσκουμε προβληματική - είναι η όλη έννοια της νηστείας και τι πραγματικά συνεπάγεται.  Προέρχεται από έναν άλλο κόσμο.

Εμείς καταλαβαίνουμε την δίαιτα:  όταν αλλάζουμε το πώς τρώμε για να βελτιώσουμε την εμφάνισή μας, ή το πώς νιώθουμε.  Όμως το να αλλάξουμε το πώς τρώμε προκειμένου να γνωρίσουμε τον Θεό ή να τηρήσουμε σωστά μια γιορτή της Εκκλησίας - αυτό μάς είναι ξένο. Η πρώτη μας ερώτηση είναι συχνά, «Δηλαδή, τι ακριβώς κάνει αυτό;» επειδή ζούμε μέσα σε μια κουλτούρα του χρήσιμου - θέλουμε να γνωρίζουμε την χρησιμότητα των πραγμάτων. Κάτω από το ζήτημα της χρησιμότητας υπάρχει η απαίτηση να έχει νόημα κάτι για μένα, ώστε να μπορώ τελικά να το αναλάβω, να το χρησιμοποιήσω όπως εγώ κρίνω καταλλήλως, και να το διαμορφώσω σύμφωνα με τις δικές μου επιθυμίες. Μήπως θα μπορούσε να βελτιωθεί η νηστεία;

Η σύγχρονη αυτοκατανόηση βλέπει τους ανθρώπους κυρίως ως ατομικά κέντρα επιλογής και απόφασης. Το άτομο θεωρείται προϊόν των επιλογών και των αποφάσεών του – οι δε ζωές μας αυτοπιστοποιούνται. Ως εκ τούτου, είμαστε διευθύνοντες.

Φυσικά υπάρχουν πολλά προβλήματα με αυτή την κοσμοθεωρία από την οπτική γωνία του κλασικού Χριστιανισμού. Αν και είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε επιλογές και αποφάσεις, η ελευθερία μας δεν είναι απεριόριστη. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας δεν είναι αυτοπροσδιοριζόμενο. Μεγάλο μέρος της ρητορικής της νεωτερικότητας απευθύνεται σε όσους έχουν πλούτο και εξουσία. Ευνοεί τις ιστορίες τους και χλευάζει την αδυναμία όσων δεν έχουν εξουσία, με υποσχέσεις που σπάνια, (αν ποτέ), εκπληρώνονται.

Οι ζωές μας είναι δώρο από τον Θεό και όχι δική μας κατασκευή. Η κλασική χριστιανική πνευματική ζωή δεν χαρακτηρίζεται από επιλογή και αυτοδιάθεση: χαρακτηρίζεται από την κένωση και την οδό του Σταυρού.

Όταν ένας σύγχρονος Χριστιανός αντιμετωπίζει την περίοδο της Σαρακοστής - το ερώτημα συχνά γίνεται: «Τι θέλω να εγκαταλείψω για την Σαρακοστή;» Η πρόθεση είναι καλή, αλλά η ερώτηση είναι λάθος. Η Σαρακοστή γρήγορα γίνεται μια ακόμη επιλογή ζωής, μια νηστεία του καταναλωτή.

Η πρακτική της παραδοσιακής νηστείας έχει μειωθεί σημαντικά τους τελευταίους αιώνες. Η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία έχει τροποποιήσει τις απαιτήσεις της, απλουστεύοντας την νηστεία της Σαρακοστής (σήμερα περιλαμβάνει μόνο την αποχή από το κρέας τις Παρασκευές της Σαρακοστής - γεγονός που τις καθιστά όμοιες με όλες τις άλλες Παρασκευές του έτους). Οι Προτεσταντικές εκκλησίες που τηρούν την περίοδο της Σαρακοστής δεν προτείνουν επίσημες οδηγίες για την τήρηση της Σαρακοστής. Το άτομο αφήνεται μόνο του.

Η Ορθοδοξία συνεχίζει να διατηρεί την πλήρη παραδοσιακή νηστεία, η οποία συχνά ρυθμίζεται στην εφαρμογή της (οι ίδιοι οι «κανόνες» αναγνωρίζονται γενικά ως γραμμένοι για μοναχούς). Είναι ουσιαστικά μια «βίγκαν» διατροφή (χωρίς κρέας, ψάρι, κρασί, γαλακτοκομικά). Μερικοί περιορίζουν τον αριθμό των γευμάτων - και τον τρόπο μαγειρέματος τους. Φυσικά, το να έχεις τη νηστεία στη θέση της και να «κρατάς τη νηστεία» είναι δύο πολύ διαφορετικά πράγματα. Δεν γνωρίζω καμία μελέτη για το πώς οι Ορθόδοξοι στον σύγχρονο κόσμο νηστεύουν πραγματικά. Η ποιμαντική μου εμπειρία, λέει ότι οι άνθρωποι γενικά κάνουν καλή προσπάθεια.

Έχει σημασία τίποτα από αυτά; Γιατί θα’ πρεπε οι Χριστιανοί στο σύγχρονο κόσμο να ασχολούνται με μια παραδοσιακή συνήθεια;

Αυτό που διακυβεύεται στον σύγχρονο κόσμο είναι η ανθρωπιά μας. Η ιδέα πως είμαστε αυτοπιστοποιούμενα άτομα είναι εντελώς ψευδής. Προφανώς δεν φέρνουμε τον εαυτό μας στην ύπαρξη – αυτό είναι ένα δώρο. Και το μεγαλύτερο μέρος αυτού που αποτελεί τη ζωή μας είναι απλώς δοσμένο - ένα δώρο. Δεν είναι πάντα ένα δώρο με το οποίο κάποιος θα είναι ευχαριστημένος - θα θέλαμε να είμαστε άλλο απ’ ό,τι είμαστε. Όμως ο μύθος του σύγχρονου κόσμου είναι πως στην πραγματικότητα «δημιουργούμε» τον εαυτό μας και την ζωή μας - οι ταυτότητές μας φαντασιώνονται ως κάτι σαν δικές μας δημιουργίες. Δηλαδή, είμαστε μόνο αυτοί που επιλέγουμε να είμαστε.  Είναι ένας μύθος που είναι εξαιρετικά κατάλληλος για να στηρίξει μια κουλτούρα που έχει χτισθεί πάνω στην κατανάλωση. Η ταυτότητα μπορεί να αποκτηθεί έναντι ενός τιμήματος. Οι πλούσιοι έχουν στην διάθεσή τους ένα πολύ μεγαλύτερο εύρος ταυτοτήτων - οι φτωχοί είναι σε μεγάλο βαθμό παγιδευμένοι στο να είναι αυτοί που πραγματικά είναι.

Όμως, η μόνη αληθινά αυθεντική ανθρώπινη ζωή είναι αυτή που λαμβάνουμε ως δώρο από τον Θεό. Η πνευματικότητα της επιλογής και της κατανάλωσης υπό το πρόσχημα της ελευθερίας είναι μια κενότητα. Η ταυτότητα που εμείς δημιουργούμε είναι εφήμερη, προϊόν της φαντασίας και της αγοράς. Οι συνήθειες της αγοράς υπηρετούν την υποδούλωσή μας. Η Σαρακοστή είναι ένα κάλεσμα για ελευθερία.

Μια μοντέρνα Σαρακοστή

Έτσι, το ξεκίνημα για μια μοντέρνα Σαρακοστή είναι να μετανοήσουμε από τον ίδιο τον σύγχρονο κόσμο. Με αυτό, εννοώ την αποκήρυξη της ιδέας ότι είμαστε ένα αυτοδημιουργημένο και αυτοπιστοποιούμενο άτομο. Δεν καθορίζεστε από τις επιλογές και τις αποφάσεις σας, πόσο μάλλον από την καριέρα σας και τα ψώνια σας. Ξεκινάτε, αναγνωρίζοντας ότι μόνο ο Θεός είναι Κύριος (και εσείς δεν είστε). Η ζωή σας έχει νόημα και σκοπό - μόνο σε σχέση με τον Θεό. Η πιο θεμελιώδης πρακτική μιας τέτοιας θεοκεντρικής ζωής είναι να δίνουμε ευχαριστίες.

• Απαρνηθείτε την προσπάθεια να βελτιώσετε τον εαυτό σας,  και γίνετε κάτι. Δεν είστε ένα έργο σε εξέλιξη.  Αν είστε ένα έργο - τότε είστε έργο του Θεού. «αυτού γαρ εσμεν ποίημα, κτισθέντες εν Χριστώ Ιησού επί έργοις αγαθοίς, οις προητοίμασεν ο Θεός ίνα εν αυτοίς περιπατήσωμεν.» (Εφεσ.2:10).  
• Μην προσχεδιάζετε να «έχετε μια ‘καλή Σαρακοστή’», ή να φαντάζεσθε πώς θα είναι μια ‘καλή Σαρακοστή’.  Παραιτηθείτε από το να κρίνετε - ειδικά τον εαυτό σας. Βγείτε από το κέντρο του κόσμου σας. Η Σαρακοστή δεν αφορά εσάς. Πρόκειται για τον Χριστό και το δικό Του Πάσχα.
• Νηστέψτε σύμφωνα με την Παράδοση, αντί σύμφωνα με τις δικές σας ιδέες και σχέδια. Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο για κάποιους, αν δεν είναι μέρος της παραδοσιακής Εκκλησίας, και έτσι δεν θα έχουν παράδοση νηστείας. Οι περισσότεροι Ρωμαιοκαθολικοί έχουν διαφορετικούς κανόνες νηστείας από τους Ορθοδόξους. Αν είστε Καθολικοί, νηστέψτε σαν Καθολικοί. Μην εξετάζετε την νηστεία των άλλων.
• Εάν είστε Προτεστάντες αλλά θέλετε να ζήσετε πιο παραδοσιακά, σκεφθείτε μήπως γίνετε Ορθόδοξοι. Εν ολίγοις, συνάψτε σχέση με άλλους (οικογένεια, φίλους) για να τηρήσετε την παραδοσιακή νηστεία. Μην είστε πολύ αυστηροί ή πολύ επιεικείς και, αν είναι δυνατόν, τηρήστε την νηστεία με τρόπο που είναι αμοιβαία συμφωνημένος και όχι ιδιωτικά σχεδιασμένος. Να είστε υπόλογοι αλλά όχι ένοχοι.
• Προσεύχεσθε. Η νηστεία χωρίς προσευχή ονομάζεται «νηστεία των δαιμόνων», αφού οι δαίμονες δεν τρώνε ποτέ, αλλά και ποτέ δεν προσεύχονται. Νηστεύουμε, ως μέσον για να πλησιάσουμε τον Θεό. Η νηστεία και η προσευχή σας, πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ισορροπημένες. Εάν νηστεύετε με αυστηρό τρόπο, τότε θα πρέπει να προσεύχεστε για παρατεταμένες περιόδους. Εάν νηστεύετε ελαφρά, τότε και οι προσευχές σας μπορεί να είναι ελαφρύτερες. Το θέμα είναι να είσαι «απλούς» - η προσευχή και η νηστεία να είναι ένα «απλούν» πράγμα.
• Στην προσευχή και την νηστεία μας πρέπει να προστεθεί το έλεος (χαρίζοντας πράγματα, ειδικά χρήματα). Δεν μπορεί κανείς να είναι «πολύ γενναιόδωρος».  Το έλεός σας πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο αόρατο στους άλλους - εκτός από την καλοσύνη σας προς όλους. Ξοδέψτε λιγότερα, χαρίστε περισσότερα.

Το φαγητό, το ποτό, η προσευχή και η γενναιοδωρία είναι πολύ φυσικές δραστηριότητες.  Παρατηρήστε την ζωή σας. Πόσο φυσικό είναι το φαγητό σας; Η διατροφή σας στηρίζεται από κατασκευασμένα, επεξεργασμένα τρόφιμα (ειδικά όπως σερβίρονται σε εστιατόρια και ταχυφαγεία); Αυτοί οι τρόποι μπορεί να είναι πολύ απάνθρωποι τρόποι διατροφής. Το φαγητό θέλει τον χρόνο του. Δεν είναι χάσιμο χρόνου να ξοδεύετε έως και έξι ώρες από τις εικοσιτέσσερις προετοιμάζοντας, μοιράζοντας, συντρώγοντας και καθαρίζοντας στο τέλος. Ακόμη και τα ζώα θέλουν τον χρόνο τους για να φάνε.

• Πηγαίνετε στην Εκκλησία πολύ συχνότερα (αν η Εκκλησία σας έχει επιπλέον λειτουργίες της Σαρακοστής, πηγαίνετε και σε αυτές). Αυτό μπορεί να είναι προβληματικό για τους Προτεστάντες, καθώς οι περισσότερες προτεσταντικές λατρείες είναι αρκετά σύγχρονες, δηλαδή επικεντρώνονται στο άτομο παρά να απευθύνονται στον Θεό, καλοπροαίρετες μεν, αλλά αντίθετες με τη λατρεία. Αν η Εκκλησία σας δεν είναι βαρετή, μάλλον είναι μοντέρνα. Αυτό δεν σημαίνει πως ο κλασικός Χριστιανισμός είναι εγγενώς βαρετός - απλώς βιώνεται ως τέτοιος από ανθρώπους που έχουν εκπαιδευτεί να είναι καταναλωτές. Ο κλασικός Χριστιανισμός λατρεύει σύμφωνα με την Παράδοση και εστιάζει την προσοχή του στον Θεό. Δεν είναι εκεί για να «βγάλεις κάτι από αυτό».
• Διασκεδάστε λιγότερο. Στις παραδοσιακές ορθόδοξες χώρες, οι διασκεδάσεις συχνά εγκαταλείπονται κατά την περίοδο της Σαρακοστής. Αυτό μπορεί να είναι πολύ δύσκολο για τους σύγχρονους ανθρώπους -καθώς ζούμε για να καταναλώνουμε- και έτσι είμαστε παγιδευμένοι σε ένα κύκλο πόνου και ευχαρίστησης. Οι φυσιολογικές απολαύσεις όπως η άσκηση ή το περπάτημα δεν είναι αυτό που έχω στο μυαλό μου - αν και μου φαίνεται εντελώς μοντέρνο το να υπάρχουν επιχειρήσεις αφιερωμένες στο να μας βοηθούν να κάνουμε κάτι φυσιολογικό (όπως το περπάτημα ή την άσκηση), έτσι ώστε ακόμη και οι κανονικές μας δραστηριότητες να γίνονται εμπόρευμα προς κατανάλωση.
• Νηστέψτε από την παρακολούθηση/ανάγνωση ειδήσεων και την ύπαρξη/εκδήλωση απόψεων. Τα νέα δεν παρουσιάζονται για να σας κρατάνε ενήμερους. Συχνά είναι ανακριβή και εξυπηρετούν τον πρωταρχικό σκοπό της πολιτικής προπαγάνδας και της καταναλωτικής φρενίτιδας. Κανένα από τα δύο δεν κάνει καλό στην ψυχή. Οι απόψεις μπορεί να γίνουν βαθιά καταστροφικές για την υγεία της ψυχής. Οι περισσότερες απόψεις δεν λαμβάνονται σωστά υπ' όψιν, ως αναγκαίες πεποιθήσεις. Είναι πάθη που διαφημίζονται ως σκέψεις ή πεποιθήσεις. Η ανάγκη να τα εκφράζουμε αποκαλύπτει την εμπαθή φύση τους. Αν και οι απόψεις είναι απαραίτητο μέρος της ζωής, μάς κυριαρχούν εύκολα. Ελαττώνοντας την ανάγκην να εκφράζουμε «πώς νιώθουμε» για όλα όσα έρχονται στο δρόμο μας (σε αντίθεση με το να ζυγίζουμε σιωπηλά και να σκεφτόμαστε και να λέμε υπομονετικά αυτό που γνωρίζουμε ότι είναι αλήθεια) είναι ένα σημαντικό μέρος της άσκησης και του αυτοελέγχου.

Θα μπορούσα άνετα να φαντασθώ πως ένας μοντέρος άνθρωπος, διαβάζοντας μια τέτοια λίστα, μπορεί να αισθανθεί συγκλονισμένος και να αναρωτηθεί τι έχει απομείνει.  Αυτό που απομένει είναι πως είσαι άνθρωπος. Το ότι τόσα πολλά στη ζωή μας δεν είναι ιδιαίτερα ανθρώπινα, αλλά μια εφήμερη απόσπαση της προσοχής, εξηγεί μεγάλο μέρος της εξάντλησης και του άγχους μας. Δεν υπάρχει τροφή για εμάς, μέσα σε ό,τι δεν είναι ανθρώπινο.

Και έτσι μου έρχονται στο μυαλό τα λόγια του Ησαΐα:

«Οι διψώντες, πορεύεσθε εφ ύδωρ, και όσοι μη έχετε αργύριον, βαδίσαντες αγοράσατε, και φάγετε και πίεσθε άνευ αργυρίου και τιμής οίνον και στέαρ. Ινατί τιμάσθε αργυρίου εν ουκ άρτοις και τον μόχθον υμών ουκ εις πλησμονήν; ακούσατέ μου και φάγεσθε αγαθά, και εντρυφήσει εν αγαθοίς η ψυχή υμών»    (Ησ. 55:1-2).         

«..φάγεσθε αγαθά, και εντρυφήσει εν αγαθοίς η ψυχή υμών.» - η επισήμανση της Σαρακοστής.