Υπάρχουν πράγματα που τα παιδιά τα καταλαβαίνουν ενστικτωδώς. Και τα πράγματα που τα παιδιά γνωρίζουν και καταλαβαίνουν αξίζουν να τα εξετάσουμε. Έχουν πολλά να μας διδάξουν.

Μεταξύ των πιο φυσικών πραγμάτων που κάνουν τα παιδιά είναι να παίζουν. Αναλόγως πώς ορίζει κανείς το «παίζω», είναι από τις πρώτες δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχουμε. Κυριαρχεί στη ζωή των παιδιών και αποτελεί το σήμα κατατεθέν της ύπαρξής τους. Το παιχνίδι είναι αυτό που κάνουν τα παιδιά.

Έχει αρκετό ενδιαφέρον να διαβάζουμε συζητήσεις σχετικά με τη θεωρία του παιχνιδιού. Γιατί το κάνουν τα παιδιά; Οι θεωρητικοί της ανάπτυξης (ο Piaget είναι ο πιο διάσημος) θεωρούν το παιχνίδι απαραίτητο για την ανάπτυξη και την ωρίμανση των παιδιών. Η δική μου παρατήρηση αυτών των θεωριών είναι η προσπάθειά των παιδιών να ανακαλύψουν κάποια χρησιμότητα για το παιχνίδι. Όλες οι εξηγήσεις τους επιδιώκουν να βρουν έναν σκοπό για το παιχνίδι πέρα ​​από το ίδιο. Τα παιδιά παίζουν για να κάνουν ή να γίνουν κάτι άλλο.

Όλοι μας ως ενήλικες πιθανώς θυμόμαστε το τέλος της παιδικής ηλικίας. Το παιχνίδι γινόταν όλο και λιγότερο δυνατό καθώς το σχολείο και οι πιο «σοβαρές» δραστηριότητες γίνονταν πιο απαιτητικές. Οι περισσότεροι ενήλικες δεν έχουν χάσει την ικανότητά τους για παιχνίδι. Έχουν όμως ελάχιστο χρόνο γι' αυτό, και συχνά το θεωρούν πολυτέλεια, ακόμη και επιπόλαιο χάσιμο χρόνου.

Θα ήθελα να προτείνω το ακριβώς αντίθετο. Το παιχνίδι είναι από τις πιο ουσιαστικές ανθρώπινες δραστηριότητες, και είναι εξαιρετικά σημαντικό στη σχέση μας με τον Θεό.

Δημιουργηθήκαμε για παιχνίδι επειδή ο ίδιος ο Θεός αρέσκεται να «παίζει».

Αυτή η τελευταία δήλωση (προφανώς) θα χρειαστεί κάποια υποστήριξη. Θα αναφερθώ σε αυτό αργότερα στο άρθρο. Αλλά πρώτα, επιστρέφουμε στα παιδιά.

Τι κάνουν τα παιδιά όταν παίζουν; Σαφώς «διασκεδάζουν», αλλά η «διασκέδασή» τους μπορεί συχνά να έχει αρκετή σοβαρότητα. Το παιχνίδι έχει συχνά κανόνες – μάλιστα δεν υπάρχει οπαδός του ποδοσφαίρου που να μην επιμένει με ένταση στην ορθή τήρηση των κανόνων του κάθε αγώνα – περισσότερο μάλιστα και από ένα παιδί που παίζει.

Αλλά τι κάνει ένα παιδί;

Με απλά, σαφή λόγια, ένα παιδί που παίζει είναι ένα παιδί που συμμετέχει σε τελετουργικές δραστηριότητες. Οι τελετουργίες έχουν κανόνες, νόημα, σκοπό, ακόμη και επανάληψη. Δεν είναι κάτι παιδιάστικο - είναι απλώς κάτι ανθρώπινο.

Πρωτοάρχισα να το σκέφτομαι αυτό καθώς παρατηρούσα τα παιδιά μέσα στον Ναό. Σε αντίθεση με την αμήχανη στάση των Ορθόδοξων αναζητητών, τα παιδιά συντονίζονται με την τελετουργική ζωή της Εκκλησίας σαν να είχαν γεννηθεί με αυτήν. Ανταποκρίνονται με κάποια κατανόηση στο φίλημα των εικόνων, στην μετάνοια, στο θυμίασμα – σε σχεδόν ολόκληρη την Θεία Λειτουργία - χωρίς να κάνουν ούτε μια ερώτηση (λες και την έχουν καταλάβει πολύ πριν αποκτήσουν μιλιά).

Σε αντίθεση με τις περισσότερες δραστηριότητες ενηλίκων (ιδιαίτερα τις σύγχρονες δραστηριότητες ενηλίκων), η τελετουργία δεν καθοδηγείται τόσο από τα λόγια όσο από τις πράξεις. Τα ίδια τα λόγια της είναι τελετουργικά (όχι αλλιώτικα από μια ομοιοκαταληξία παιδικού ποιήματος). Και οι κινήσεις της συχνά μιλούν από μόνες τους.

Πολλοί ιερείς έχουν παρατηρήσει στις ενορίες τους μικρά παιδιά που «παίζουν Εκκλησία». Έχω δει παιδιά (συμπεριλαμβανομένου ενός εγγονού) να δένουν ένα μικρό παιχνίδι στην άκρη ενός σπάγγου, να αρχίζουν να το κουνάνε πέρα-δώθε και να «θυμιατίζουν». Έχω τελέσει Λειτουργίες όπου ένα μικρό παιδί έχει φέρει το δικό του «θυμιατήρι» στη Λειτουργία για να μπορεί να «θυμιατίσει μαζί».  Ανήσυχες μητέρες μερικές φορές ρωτούν: «Πειράζει αυτό;»  Όχι μόνο δεν πειράζει, αλλά νοιώθω κολακευμένος, και καλωσορίζω την παρέα.

Στον Καθεδρικό μας Ναό στο Ντάλας (μού το είχαν πει κάποτε) υπήρχε ένας έφηβος που είχε νοητική στέρηση, ο οποίος ανέβαινε στον σολέα όταν ο επίσκοπος θυμιάτιζε, και κουνούσε μαζί με εκείνον το δικό του θυμιατήρι-παιχνίδι. Αρκετοί από τους ενορίτες ένοιωσαν άβολα, αλλά ο Αρχιεπίσκοπος Ντμίτρι (ο αείμνηστος) τους διαβεβαίωσε πως όλα ήταν μια χαρά. Η ιστορία του Αρχιεπισκόπου Βλάντικα με το περιστατικό αυτό μού έδωσε την σιγουριά να είμαι κι εγώ υπομονετικός με τα παιδιά.

Οι ενήλικες είναι αυτοί που δεν καταλαβαίνουν την Λειτουργία και τα τελετουργικά. Μερικοί ενήλικες, έχοντας χάσει την αληθινή ανθρώπινη φύση τους, χρησιμοποιούν ακόμη και φράσεις όπως «κενή τελετουργία». Όπως πολλοί άλλοι εχθροί της παράδοσης, αυτοί εξαλείφουν όλες τις πραγματικά ανθρώπινες επιδιώξεις, εν ονόματι «υψηλότερων» ορθολογικών δραστηριοτήτων που εφευρέθηκαν μόλις τις τελευταίες εκατοντάδες χρόνια.

Το παιχνίδι είναι μια πρωταρχική μορφή ανθρώπινης μάθησης, μια δραστηριότητα στην οποία συνδεόμαστε με τα πρότυπα που απαιτούνται μέσα στη ζωή μας. Όπως η πρώιμη μωρουδιακή λαλιά με την οποία μαθαίνει σιγά-σιγά το παιδί να αναπαράγει τους ήχους των ενηλίκων γύρω του, το παιχνίδι καθιερώνει το ίδιο πράγμα και για άλλες δραστηριότητες. Και αυτή η μορφή μάθησης προφανώς επεκτείνεται και στα θεϊκά πράγματα.

Όσοι εκστομίζουν φράσεις όπως «κενή τελετουργία» (κάτι που έχω ακούσει σε όλη μου τη ζωή) ξεχνούν ότι ο Θεός είναι Αυτός που πρώτος έδωσε την τελετουργία στον λαό του Ισραήλ. Αυτή η πρωταρχική ιστορία σχετικά με την πίστη έρχεται σε αντίθεση με τις σύγχρονες διαισθήσεις, διότι υποθέτουμε πως τα πραγματικά και τα αληθινά πράγματα βρίσκονται μέσα στο νου. Θεωρούμε πως η σκέψη και το συναίσθημα κατέχουν την υψηλή θέση θεϊκών πραγμάτων. Και όμως, στην τελετουργία δόθηκε αυτή η θέση μέσα στις Γραφές.

Στα τελευταία κεφάλαια της Εξόδου, μας λένε για τις 40 ημέρες του Μωυσή πάνω στο όρος ενώπιον του Κυρίου. Κατά την διάρκεια αυτών των ημερών τού παρουσιάζεται «το πρότυπο» όλων των επίπλων της Σκηνής του Μαρτυρίου. Του δίνεται επίσης το «πρότυπο» της λατρείας: η τελετουργία του Ισραήλ. Η χριστιανική κατανόηση από την Καινή Διαθήκη και μετά έβλεπε πάντα αυτά τα πρότυπα ως προαναγγελία του Χριστού και του Πάσχα Του. Το Ευαγγέλιο ήταν κρυμμένο μέσα στα πρότυπα που δόθηκαν στον Μωυσή.

Θα το «τραβήξω» αυτό λιγάκι, και θα προτείνω πως ο Θεός (ας πούμε) «δίδαξε» στον Μωυσή πώς θα «διαδραματιστεί το Πάσχα».  Διότι, όπως ένα παιδί του οποίου τα παιχνίδια προμηνύουν την μετέπειτα ζωή του (κούκλες, σπίτι, κεράσματα, επαγγελματική δραστηριότητα, κ.λπ.), έτσι και οι τελετουργίες του Ισραήλ αποτελούσαν την «σκιά» που προδιατύπωνε το μυστήριο της Βασιλείας - η οποία αποκαλύφθηκε στον Θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού.

Η προδιατύπωση δεν είναι κάτι καινούργιο - η πρότασή μου είναι να την τοποθετήσουμε στην κατηγορία του «παιχνιδιού» - που ίσως φανεί σοκαριστικό. Αυτό συμβαίνει, επειδή φανταζόμαστε ότι το «παιχνίδι» έχει μάλλον μικρή αξία· πως είναι μια μικροσκοπική δραστηριότητα που μειώνει την σημασία του σκοπού του. Όμως αυτή είναι μια βαθύτατη διαστρέβλωση του παιχνιδιού. Ως κύρια εστίαση των παιδιών, το παιχνίδι είναι από τις πιο σημαντικές από όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Δεν υποτιμούμε την σημαντικότητα τού να μάθει ένα παιδί να περπατάει. Εξ ίσου απαραίτητο είναι το παιχνίδι – και πιθανότατα για ένα πολύ μεγαλύτερο σκοπό από την απλή μάθηση.

Η δραστηριότητα του παιχνιδιού θεωρείται εσφαλμένα ως η αποκλειστική αρμοδιότητα των παιδιών. Τα ανθρώπινα όντα δεν σταματούν ποτέ να παίζουν. Και παρ’ ότι ο σύγχρονος πολιτισμός βλέπει το παιχνίδι ως επιπόλαιο - ακόμα και σπάταλο (η παραγωγικότητα των πραγμάτων έχει την υψηλότερη αξία) - παρά ταύτα, αφιερώνουμε ένα σημαντικό χρηματικό ποσό στα «τυχερά παίγνια»...

Φυσικά, δεν είναι όλα τα παιχνίδια ίσα. Κάποια παιχνίδια είναι όντως επιπόλαια, ή ακόμη και καταστροφικά για την ανθρώπινη φύση μας. Μεγάλο μέρος του παιχνιδιού στον πολιτισμό μας (που διψάει για νόημα), δεν είναι παρά ένα ισχνό υποκατάστατο των αυθεντικών τελετουργιών της πίστης. Αυτό δεν είναι παράδοξο, όταν οι άνθρωποι παρατηρούν με (σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια) τον δημόσιο αθλητισμό σε πολλές περιοχές του κόσμου. Αυτά τα παιχνίδια επιδιώκουν να καλύψουν μια βαθιά θρησκευτική ανάγκη στην καρδιά του σύγχρονου πολιτισμού. Το γεγονός ότι υπολείπονται τόσο πολύ της αληθινής υπέρβασης - αποτυγχάνοντας ακόμη και να ανέλθουν στην ευγένεια του παιχνιδιού που παίζεται - είναι απλώς μέρος της τραγωδίας του σύγχρονου κόσμου.

Αλλά το «παιχνίδι» της Θείας Λειτουργίας είναι κάτι άλλο. Εκεί η παρουσία του Θεού είναι τόσο έντονη που διστάζουμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη «παιχνίδι» για να περιγράψουμε το τελετουργικό «παιχνίδι» της Λειτουργίας.  Όμως είμαστε πράγματι παιδιά, τα οποία, αν και έχουν δεχθεί την αποκάλυψη που δόθηκε στο Όρος Σινά, παρόλα αυτά συνεχίζουμε να δείχνουμε πέρα ​​από τον εαυτό μας - προς κάτι που γίνεται μυστικά παρόν στην τελετουργική δράση της Ευχαριστιακής συνάξεως.

Ο Άγιος Απόστολος Παύλος σημειώνει:

«Όταν ήμουν παιδί, μιλούσα ως παιδί, καταλάβαινα ως παιδί, σκεφτόμουν ως παιδί. Όταν όμως έγινα άνδρας, απέρριψα τα παιδικά πράγματα. Τώρα όμως βλέπουμε αμυδρά, μέσα σε καθρέφτη, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω, όπως και γνωρίζομαι». (Α΄ Κορινθίους 13:11-12).