Στον σύγχρονο κόσμο κυριαρχεί η φαντασία, η δύναμη τής ψυχής που είναι, κατά τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, το μεθόριο νου και αισθήσεως. Είναι η ψεύτικη παρηγοριά τών εξορίστων από τον Παράδεισο, αλλά και η αιτία πολλών ψυχικών και πνευματικών νοσημάτων.

Στην ασκητική παράδοση τής Εκκλησίας γίνεται πολύς λόγος για την φαντασία με έναν ιδιαίτερο τρόπο, που δεν είναι ίδιος με τον τρόπο τής ανθρωποκεντρικής ψυχολογίας.

Στην ψυχολογία η νοσηρότητα αιτιολογείται από την φαντασίωση και όχι γενικά από την φαντασία.

Στην παράδοση όμως τής Εκκλησίας, η οποία δεν εξαντλεί το νόημα τής ζωής τού ανθρώπου στον στενό ορίζοντα τής βιολογικής ζωής, η φαντασία χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή ή μάλλον σοφή διαχείριση τής δυνάμεώς της, διότι μπορεί σε κάποια στάδια τής πνευματικής πορείας τού ανθρώπου να είναι βοηθητική, αλλά με αυτήν δεν φθάνουμε στην αληθινή ζωή. Γι’ αυτό όσο ωριμάζει πνευματικά ο Χριστιανός πρέπει να την αδρανοποιή, διότι γίνεται τοίχος που εμποδίζει την εμπειρική γνώση τού Θεού.

Κατά τον άγιο Μάξιμο τον Ομολογητή το να «τυπώνονται» στον νου και να «ανατυπώνονται» εικόνες προερχόμενες από τις αισθήσεις, το να γεμίζη δηλαδή ο νους με «εποπτικό υλικό» από το περιβάλλον και να το αναπαράγη με την δύναμη τής φαντασίας, αυτή η δυνατότητα δεν «συνεκτίσθη» με τον άνθρωπο. Είναι αποτέλεσμα τής έκπτωσης τών Πρωτοπλάστων από την ζωή τού Παραδείσου. Για την φαντασία από την σκοπιά τής εκκλησιαστικής ασκητικής μπορεί κανείς να ανατρέξη στα βιβλία τού Σεβ. Μητροπολίτου μας κ. Ιεροθέου «Ιατρική εν Πνεύματι επιστήμη» σελ.167-198 και «Ανατολικά» τόμος Α΄, σελ. 355-377.

Εμείς στην συνέχεια θα αναφερθούμε σε φαντασιώσεις, με μεγάλη δημοτικότητα, που δηλητηριάζουν τις σύγχρονες κοινωνίες και θα κλείσουμε με τον διακριτικό λόγο τού αγίου Νικοδήμου τού Αγιορείτου, για το πώς οι αρχάριοι στην πνευματική ζωή μπορούμε να χρησιμοποιούμε θεραπευόμενοι την φαντασία.

Θα πάρουμε στοιχεία από ένα άρθρο με τίτλο: «Πώς οι δυστοπικές αφηγήσεις μπορούν να υποκινήσουν τον ριζοσπαστισμό στον πραγματικό κόσμο», με χαρακτηριστικό υπότιτλο: «Είναι η, τόσο ελκυστική, δυστοπική φαντασία απειλή για την δημοκρατία και την πολιτική σταθερότητα;...» (από την σελίδα news247.gr). Συγγραφείς τού άρθρου είναι οι καθηγήτριες Calvert Jones και Celia Paris, οι οποίες παρουσιάζουν μία έρευνά τους για την επίδραση που έχουν οι «δυστοπικές αφηγήσεις» στους αναγνώστες τους.

Τι σημαίνει όμως «δυστοπία» και κατ’ επέκταση «δυστοπική αφήγηση» και «δυστοπική φαντασία»;

Συναντήσαμε την έννοια αυτή σε κείμενα που μιλούσαν για τις τάσεις τής σύγχρονης ελληνικής –μεταπολιτευτικής– λογοτεχνίας και μάς κίνησε το ενδιαφέρον, λόγω τού ότι δεν αφορά μόνον τους λογοτέχνες και τους κριτικούς τής λογοτεχνίας, αλλά όλον τον λαό, όλη την κοινωνία, όπως δείχνει το άρθρο που προαναφέραμε. Οι λογοτέχνες αφ’ ενός μεν περιγράφουν μια νοσηρότητα που διαπιστώνουν στην κοινωνία, αφ’ ετέρου δε με τα έργα τους την ενισχύουν, την «εμπλουτίζουν», την μεταδίδουν ευρύτερα και κάποιες φορές την μεταλλάσσουν και την καθιστούν πολύ πιο επικίνδυνη απ’ ό,τι είναι.

Να εξηγήσουμε όμως τις λέξεις: Η λέξη δυστοπία είναι νεολογισμός. Δεν υπάρχει στα λεξικά τής αρχαίας ελληνικής γλώσσας, ούτε στα λεξικά τής νεοελληνικής, τουλάχιστον μέχρι το 2005 (Β΄ έκδοση Λεξικού Μπαμπινιώτη). Έχει μπει όμως στον κινηματογράφο, την τέχνη και στην σύγχρονη λογοτεχνία, αφού πολλοί συγγραφείς δείχνουν ότι διακατέχονται από αγωνία για το μέλλον τού κόσμου, το οποίο βλέπουν ζοφερό ή συλλαμβάνουν τάσεις και επιθυμίες τής «αναγνωστικής αγοράς» και παράγουν έργα που ικανοποιούν αυτές τις τάσεις. Σύμφωνα λοιπόν με την Βικιπαίδεια: «Δυστοπία (από το ελληνικό δύς- και τόπος) ονομάζεται η κοινότητα ή κοινωνία που είναι ανεπιθύμητη ή τρομακτική. Θεωρείται ως ένα κακό μέρος, και πρόκειται για το αντίθετο τής ουτοπίας, η οποία είναι το υπόδειγμα για μία ιδανική κοινωνία χωρίς εγκληματικότητα ή φτώχεια». Οι φανταστικές περιγραφές «δυστοπικών κοινωνιών», τροφοδοτούν την συνωμοσιολογία, με πρόσχημα ή πραγματικό ενδιαφέρον να τραβήξουν την προσοχή σε υπαρκτά προβλήματα τού παρόντος κόσμου, τα οποία αφορούν «την κοινωνία, το περιβάλλον, την πολιτική..., την ηθική, την επιστήμη ή και την τεχνολογία, τα οποία αν χάσουν την κατεύθυνσή τους θα μπορούσαν ενδεχομένως να οδηγήσουν σε μία δυστοπική κατάσταση».

Από τα παραπάνω αξίζει να επισημανθούν δύο σημεία: Το πρώτο είναι ο τονισμός τού θετικού περιεχομένου τής «ουτοπίας»,  η οποία σε αντίθεση με την δυστοπία παρουσιάζεται ως «το υπόδειγμα για μία ιδανική κοινωνία χωρίς εγκληματικότητα ή φτώχεια». Και το δεύτερο είναι, ότι «οι δυστοπικές κοινωνίες... συχνά χρησιμοποιούνται για να τραβήξουν την προσοχή στα προβλήματα τού πραγματικού κόσμου σχετικά με την κοινωνία, το περιβάλλον, την πολιτική κ.λ.π.».

Πριν από την άνθιση τής λογοτεχνίας, που τρέφεται από την «δυστοπική φαντασία», η «ουτοπία» είχε κυρίως αρνητικό περιεχόμενο ως κάτι το φαντασιώδες και μη πραγματοποιήσιμο. Αξίζει να δούμε την σημασία της από εν χρήσει λεξικά.

Η λέξη «ουτοπία», όπως και η δυστοπία, δεν βρίσκεται στην αρχαία ελληνική γραμματεία· είναι η μεσαιωνική λατινική λέξη Ytopia, η οποία μάς έρχεται ως αντιδάνειο, αφού η προέλευσή της είναι από τις ελληνικές λέξεις «ου» και «τόπος». Η λέξη πλάστηκε από τον Άγγλο φιλόσοφο Τόμας Μόρ το 1516. Ουτοπία λοιπόν σημαίνει: «κάθε ιδέα, θεωρία ή επιδίωξη που βρίσκεται τελείως εκτός πραγματικότητας, που δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνο στη φαντασία...» (Μπαμπινιώτης). Πιο συνοπτικά ουτοπία σημαίνει: «σύστημα, θεωρία, σχέδιο που δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, να εφαρμοσθεί» (Τεγόπουλος-Φυτράκης).

Και στην ουτοπία και στην δυστοπία κυριαρχεί η φαντασία. Αυτή δίνει όλο το περιεχόμενό τους. Και η κίνηση τής φαντασίας είναι ανάλογη με τα πάθη που την έχουν γεμίσει και διαμορφώσει με τις εικόνες τους.

Έχει ενδιαφέρον να δούμε κάποια συμπτώματα στο σώμα τής κοινωνίας, από την ψυχική ασθένεια που χαρακτηρίζεται ως «δυστοπική φαντασία», παραθέτοντας κάποια μικρά αποσπάσμα από το άρθρο που προαναφέραμε, το οποίο συνδέει τις «δυστοπικές αφηγήσεις» με την υποκίνηση τού «ριζοσπαστισμού», τών ακραίων δηλαδή και βίαιων δράσεων.

«Οι άνθρωποι είναι αφηγηματικά πλάσματα: οι ιστορίες που λέμε έχουν βαθιές επιπτώσεις στο πώς βλέπουμε τον ρόλο μας στον κόσμο και η δυστοπική φαντασία συνεχίζει να αυξάνει την δημοτικότητά της... Έχει χυθεί πολύ μελάνι για να εξεταστεί γιατί αυτές οι αφηγήσεις είναι τόσο ελκυστικές... Οι άνθρωποι συχνά ενσωματώνουν μαθήματα από φανταστικές ιστορίες στις πεποιθήσεις, την στάση και τις εκτιμήσεις τους, μερικές φορές χωρίς καν να γνωρίζουν ότι το κάνουν... η δυστοπική φαντασία πιθανότατα είναι ιδιαίτερα ισχυρή επειδή είναι εγγενώς πολιτική».

Σε πείραμα που έκαναν διαπίστωσαν ενδιαφέροντα πράγματα. Σε μια ομάδα έδωσαν δυστοπικές ταινίες ή αφηγήσεις και σε μια άλλη αληθινές ιστορίες μέσα από την ειδησεογραφία. Γράφουν: «Αυτό που βρήκαμε ήταν εντυπωσιακό. Παρ' όλο που ήταν φανταστικές, οι δυστοπικές αφηγήσεις επηρέασαν τα υποκείμενα με βαθύ τρόπο, αναπροσανατολίζοντας τις ηθικές τους πυξίδες». Σε σύγκριση με την άλλη ομάδα παρουσίασαν αρκετά αυξημένη πιθανότητα να συμφωνήσουν σε ριζοσπαστικές πράξεις, όπως βίαιη διαμαρτυρία, ακόμη και ένοπλη εξέγερση. «Συμφώνησαν επίσης πιο εύκολα ότι μερικές φορές η βία είναι απαραίτητη για την επίτευξη δικαιοσύνης».

Οι πραγματικές εικόνες τής ειδησεογραφίας, όσο σκληρές και αν ήταν δεν είχαν τέτοια αποτελέσματα σ’ αυτούς που τις παρακολούθησαν.

Και το συμπέρασμα: Φαίνεται ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να αντλούν "μαθήματα πολιτικής ζωής" από αφηγήσεις για φανταστικούς πολιτικούς κόσμους παρά από γεγονότα τού πραγματικού κόσμου.

Όλα τα παραπάνω αφορούν φαντασιώσεις. Θα κλείσουμε αυτές τις αναφορές με την διδαχή τού αγίου Νικοδήμου τού Αγιορείτου, για το πώς πρέπει να διαχειριζόμαστε την δύναμη τής φαντασίας, ώστε να κρατούμε τον νου μας υγιή. Μάς διδάσκει ο Άγιος:

«Γνώριζε ότι αν αποτυπώνης στον πίνακα και τον χάρτη τής φαντασίας σου ωραίες και ευπρεπείς εικόνες, την ημέρα τής κρίσεως, που θα αποκαλυφθούν όλα όσα ο κάθε ένας φαντάζεται κρυφά, θα επαινεθής... “Γιατί ο νους μας, όπως ακριβώς κάποιος ζωγράφος, σχηματίζει όπως θέλει τις έννοιες στον πίνακα τής ψυχής. Και έπειτα, όπως ο ζωγράφος, αφού γεμίσει τον πίνακα με ποικίλες ιστορίες κάπου κρυφά, τον παρουσιάζει μετά συνολικά σε όλους· και αν μεν οι ιστορίες παρουσιάζουν κάποιες θείες από ιερά αναγνώσματα και φιλάρετες έννοιες, ο νους που τις ζωγράφισε και ο πίνακας που δέχθηκε αυτή την γραφή, κρίνονται άξιοι κάθε επαίνου· αν όμως τα σχέδια φανούν αισχρά και απρεπή, τότε ο ζωγράφος θα φανή σε όλους άξιος αισχύνης και γελοιοποιήσεως” (Μ. Βασίλειος)» (Συμβουλευτικό εγχειρίδιο).

Όχι λοιπόν στο νου μας «δυστοπικές φαντασίες», αλλά θείες ιστορίες και φιλάρετες έννοιες από ιερά αναγνώσματα, ώστε ο πραγματικός (και όχι ουτοπικός) παράδεισος να μάς καταλαμβάνη από τώρα.