Βασική αιτία, όπως φαίνεται, τής εισχωρήσεως τού Filioque (= και από τον Υιό) στο λατινικό Σύμβολο τής Πίστεως είναι η μη διάκριση μεταξύ τών προθέσεων ex και a (ab) τής λατινικής γλώσσας.

Επίσης μη διάκριση γίνεται συνήθως και μεταξύ τών ελληνικών προθέσεων εκ ή παρά και τής από τής αρχαίας ελληνικής γλώσσας κατά την απόδοσή τους στα νεοελληνικά. Όμως πρέπει να γνωρίζουμε τα εξής: Γενικώς οι προθέσεις εκ ή παρά (στα αρχαία ελληνικά) έχουν την έννοια τής αμεσότητας, όπως επίσης και η λατινική ex, ενώ η πρόθεση από έχει την έννοια τής εμμεσότητας (τού εμμέσου), όπως επίσης και η λατινική a (= από).

Αναλυτικότερα και πιο συγκεκριμένα, ιδίως για την περίπτωση τού Filioque έχουμε να σημειώσουμε τα εξής:

Η έννοια και ερμηνεία τών ελληνικών προθέσεων εκ ή παρά είναι εκ μέρους, τ. έ. εκπορεύεται ένα πρόσωπο τής Αγίας Τριάδος (το Άγιο Πνεύμα) αμέσως, απ' ευθείας, εκ μέρους άλλου προσώπου (τού Πατρός), χωρίς να παρεμβάλλεται μεταξύ τους άλλο πρόσωπο (ο Υιός), το οποίο έτσι δεν συμμετέχει στην εκπόρευση, στην προέλευση, τού Αγίου Πνεύματος.

Αντιθέτως η έννοια τής προθέσεως από είναι τής εμμεσότητας, τ. έ. σημαίνει ότι ένα πρόσωπο (το Άγιο Πνεύμα) εκπορεύεται και εμμέσως από ένα άλλο πρόσωπο (εκτός από τον Πατέρα). Έτσι δίνει η πρόθεση από τη δυνατότητα να παρεμβληθεί, να συμμετέχει, και άλλο πρόσωπο (ο Υιός) μεταξύ τους, (μεταξύ Πατρός και Αγίου Πνεύματος). Οπότε μπορεί να συμμετέχει στην εκπόρευση, στην προέλευση και το άλλο πρόσωπο (ο Υιός).

Το ίδιο συμβαίνει και στα λατινικά: Η πρόθεση ex (= εκ ή παρά ή εκ μέρους) σημαίνει την άμεση, την απ' ευθείας εκπόρευση-προέλευση ενός προσώπου (τού Αγίου Πνεύματος) από ένα άλλο πρόσωπο (τού Πατρός), χωρίς συμμετοχή, χωρίς παρεμβολή, άλλου προσώπου (τού Υιού).

Αντιθέτως η πρόθεση a (= από) δίνει, ένεκα τής εμμεσότητάς της, τη δυνατότητα να σημαίνει ότι το εκπορευόμενο πρόσωπο (το Άγιο Πνεύμα) μπορεί να εκπορεύεται (να προέρχεται) και από άλλο πρόσωπο, να παρεμβάλλεται δηλαδή μεταξύ τού πρώτου προσώπου (τού Πατρός) και τού τρίτου προσώπου (τού Αγίου Πνεύματος) ένα άλλο πρόσωπο, το δεύτερο (τού Υιού), ή αλλιώς να συμμετέχει στην εκπόρευση και το άλλο πρόσωπο (ο Υιός).

Κατόπιν τούτων, εάν αγνοήσουμε και παραθεωρήσουμε τη διαφορά τών εννοιών αυτών στις εν λόγω προθέσεις παρά-εκ και από στα αρχαία ελληνικά, καθώς και στα λατινικά ex και a, εύκολο είναι να παρασυρθούμε σε σφάλμα. Πρέπει δηλαδή, όταν κάποιος χρησιμοποιεί τις προθέσεις εκ ή παρά, όπως και την ex (= εκ ή παρά) στα λατινικά (στο λατινικό κείμενο τού Συμβόλου τής Πίστεως), να θέτει το εκ τού Πατρός εκπορευόμενον μόνον, χωρίς το «και εκ τού Υιού», δηλαδή χωρίς το Filioque, γιατί όπως προείπαμε οι προθέσεις παρά, εκ και ex περιέχουν την έννοια τής αμεσότητας, τού αμέσου.

Όταν όμως χρησιμοποιεί άλλος την πρόθεση από ή a (= από) έχει τη δυνατότητα να παρεμβάλλει το και εκ τού Υιού (το Filioque), γιατί το επιτρέπει η έννοια τού εμμέσου σ' αυτές τις προθέσεις.

Εδώ τώρα φτάσαμε σε ένα σημείο κρίσιμο που πρέπει να προσέξουμε πολύ: Ότι δηλαδή η Καινή Διαθήκη πρωτοτύπως στα αρχαία ελληνικά (στην κοινή γλώσσα) έχει την πρόθεση παρά (= εκ), εκ μέρους, τού Πατρός εκπορευόμενον, η οποία δεν επιτρέπει να παρεμβάλλουμε το και εκ (εκ μέρους) τού Υιού εκπορευόμενον, το Filioque, να παρεμβάλλουμε δηλαδή άλλο πρόσωπο μεταξύ Πατρός και Αγίου Πνεύματος.

Δυστυχώς όμως οι πρώτοι πατέρες μεταφραστές τής Καινής Διαθήκης από τα αρχαία ελληνικά στα λατινικά (από άγνοια;) έθεσαν την πρόθεση a (= από) στο κείμενο τού Ευαγγελιστού Ιωάννου αντί τής προθέσεως ex (= εκ ή παρά). Οπότε ήταν και είναι εύκολο να παρασυρθεί ο καθένας και να παρεμβάλει το Filioque (= το και από τού Υιού) ή και να υπερασπιστεί την εισχώρηση τού Filioque στο λατινικό Σύμβολο τής Πίστεως.

Εύκολο όμως είναι και να αντιληφθεί μετά τα ανωτέρω και το σφάλμα στο λατινικό Σύμβολο τής Πίστεως, καθώς επίσης και στο λατινικό κείμενο τής Αγίας Γραφής και να το διορθώσει. Να βάλει δηλαδή και στην Αγία Γραφή τη λατινική, όπως και στο λατινικό Σύμβολο τής Πίστεως την πρόθεση ex (= εκ μέρους) αντί τής a και να αφαιρέσει το Filioque.

Εδώ πρέπει να σημειωθεί και να τονιστεί ότι αρχικά, από τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο και για αιώνες μετά και στα λατινικά, το Σύμβολο τής Πίστεως είχε το ορθό, την πρόθεση ex (και όχι την πρόθεση a) και έλλειπε το Filioque.

Ως επιβεβαίωση τών ανωτέρω παραθέτουμε τα εξής χωρία, τα σχετικά με εκείνο που ασχολήθηκαμε μέχρι τώρα και το οποίο περιλαμβάνεται μεταξύ αυτών. Έτσι αποδεικνύεται και η συνάφεια μεταξύ όλων τών χωρίων τής Αγίας Γραφής.

α) Ιω. 14,16-17: «Και εγώ (ο Χριστός) ερωτήσω τον πατέρα και άλλον παράκλητον δώσει υμίν, ίνα μένη μεθ' υμών εις τον αιώνα, το πνεύμα τής αληθείας». . .

Το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται και Παράκλητος.

Ο Πατέρας δίνει τον Παράκλητο, το Άγιον Πνεύμα.

Το ρήμα «δίνει» φαίνεται σημαίνει και εκπορεύει και στέλνει.

Ο Υιός παρακαλεί τον Πατέρα, γι' αυτό.

Και ο Υιός ονομάζεται παράκλητος.

β) Ιω. 14,26: «Ο δε παράκλητος το Πνεύμα το Άγιον ό πέμψει ο Πατήρ εν τω ονόματί μου εκείνος υμάς διδάξει πάντα...».

Επίσης ο Πατήρ πέμπει (= στέλνει) το Άγιο Πνεύμα.

γ) Ιω. 15,26: «Όταν δε έλθη ο παράκλητος ον εγώ πέμψω υμίν παρά τού Πατρός, το Πνεύμα τής αληθείας ό παρά τού Πατρός εκπορεύεται, εκείνος μαρτυρήσει περί εμού».

Και τις δύο φορές έχει την πρόθεση παρά (= εκ) και όχι την από.

Άλλο το εκπορεύεται και άλλο το πέμπεται. Ο Πατήρ εκπορεύει. Αλλά και ο Υιός πέμπει (= στέλνει). Αυτό φαίνεται και από το χωρίο Ιω. 14,26.

δ) Ιω. 16,7: «Αλλ' εγώ την αλήθειαν λέγω υμίν· συμφέρει υμίν ίνα εγώ απέλθω. Εάν γαρ εγώ μη απέλθω, ο παράκλητος ουκ ελεύσεται προς υμάς. Εάν δε πορευθώ, πέμψω αυτόν προς υμάς».

Ο Υιός πέμπει (= στέλνει) επίσης το Άγιον Πνεύμα.

ε) Ιω. 16,13: «Όταν δε έλθη, το Πνεύμα τής αληθείας, οδηγήσει υμάς εις πάσαν την αλήθειαν».

Το Άγιον Πνεύμα οδηγεί τους αποστόλους, τα μέλη τής Εκκλησίας και την Εκκλησία όλη.

στ) Α΄ Ιω. 2,1: «Τεκνία μου, ταύτα γράφω υμίν ίνα μη αμάρτητε· και εάν τις αμάρτη, παράκλητον έχομεν προς τον πατέρα, Ιησούν Χριστόν δίκαιον».

Και ο Ιησούς Χριστός είναι και ονομάζεται παράκλητος.

Συνοπτικά:

·         Ο Πατήρ εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα, δίνει το Άγιο Πνεύμα και πέμπει (= στέλνει) το Άγιο Πνεύμα.

·         Ο Υιός πέμπει το Άγιο Πνεύμα και παρακαλεί τον Πατέρα προς τούτο.

·         Το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μόνον εκ μέρους (εκ, παρά, ex) τού Πατρός.

Με αυτά τα δεδομένα μπορεί ο καθένας να συντελέσει στην επάνοδο τής αρχικής πορείας τής Δύσεως, την ορθή πορεία, γιατί όχι και στην ενότητα όλων τών χριστιανών Ανατολής και Δύσεως.

Βιβλιογραφική υποστήριξη (ενδεικτικώς):

·         Βράκα Αντ., Η Γραμματική τού λατινικού λόγου, Αθήνα 2008.

·         Κακριδή Θ., Γραμματική τής λατινικής γλώσσης, Αθήναι 1964.

·         Κατεβαίνη Κων., Συντακτικόν τής ελληνικής γλώσσης, Αθήναι 1965.

·         Τζαρτζάνου Αχ., Γραμματική τής αρχαίας ελληνικής γλώσσης, Αθήναι 1962.

·         Τζαρτζάνου Αχ., Συντακτικόν τής αρχαίας ελληνικής γλώσσης, Αθήναι 1976.

·         Humbert J.- Κουρμούλη Γ., Συντακτικόν τής αρχαίας ελληνικής γλώσσης, Αθήναι 1957.