Το παρόν άρθρο είναι μια ανατύπωση από το 2016. Το εντόπισα σήμερα το πρωί και διαπίστωσα πώς μιλάει πάρα πολύ για το πού βρίσκονται το μυαλό και η καρδιά μου τελευταία. Είθε να σας φανεί χρήσιμο…

******

Τι σημαίνει το «είναι ζωντανό»;  Είναι μια ερώτηση της οποίας η απάντηση φαίνεται τόσο προφανής που μάλλον δεν αξίζει καν να τεθεί. Κι όμως. Ένα πρόσφατο σχόλιο μού τράβηξε την προσοχή, προς ένα διαφορετικό τρόπο σκέψης για το τι θεωρείται «ζωντανό».  Θα προσφέρω πάρα κάτω μερικά αποσπάσματα από το παλαιό σχόλιο και στην συνέχεια μερικές δικές μου παρατηρήσεις.

Ευχαριστώ ιδιαιτέρως τον Τζάστιν…

Όλα είναι ζωντανά. Όλα.

Συναντάμε δέντρα να προσκυνούν την Αγία Ειρήνη Χρυσοβαλάντου, και φανταζόμαστε πως ο Θεός είχε απλώσει το χέρι Του από τον «δεύτερο όροφο» προς τα κάτω για να λυγίσει εκείνα τα ‘άψυχα’ δέντρα.  Απλώς δεν μπορούμε να εξηγήσουμε πώς τα δέντρα υποκλίνονται εσκεμμένα, από μόνα τους: «ο εξανατέλλων χόρτον τοις κτήνεσι και χλόην τη δουλεία των ανθρώπων» (Ψαλμός ΡΓ’14 Εσπερινού). Δεν μπορούμε να δούμε πως ο άνεμος και τα κύματα υπακούν, φανταζόμαστε πως ο Θεός βιάζει το ‘νεκρό’ νερό να χωριστεί (Μωυσής) ή να γαληνέψει (ο Χριστός στην βάρκα). «Ακόμα και ο άνεμος και τα κύματα Τον υπακούν». «Άνεμος και κύματα, χιόνι και πάγος, πράγματα που ποιούν τον λόγο Του» (Ψαλμοί).

«Τα δέντρα του αγρού χτυπούν τα χέρια τους.»

«Οι πέτρες βοούν.»

«Ρωτήστε τους βράχους και θα σας πουν.»

Ο Γέροντας Πορφύριος είχε πει για πέτρες που επικοινωνούν μαζί του…. Ο Γέροντας Παΐσιος επίσης έλεγε για τα φυτά που του μιλούσαν…. Το λιοντάρι του Αγίου Γερασίμου… η αρκούδα του Αγίου Σεραφείμ.

 «Οι ουράνιες διάνοιες Σε υμνούν:  ήλιος, σελήνη και αστέρες» (προσευχή των Θεοφανείων).

'Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού.'

Η φράση «μετακινεί βουνά» δεν υπάρχει στις Άγιες Γραφές, αντιθέτως, μάς λένε για τα βουνά πως  «Θα μετακινηθούν».

Η Γραφή δεν γνωρίζει τίποτα για ανθρώπους που εύχονται με το μυαλό τους να τους συντρίψουν οι πέτρες.  Όχι, αλλά «λένε στους βράχους: 'Πέστε πάνω μας'».

Οι σοφότεροι άνθρωποι στη γη διακινδύνευαν την ζωή και την σωματική τους ακεραιότητα, με το επικίνδυνο της εποχής εκείνης ταξίδι, προκειμένου να ακούσουν την σοφία του Σολομώντα. Η Γραφή προσδιορίζει το περιεχόμενο αυτής της σοφίας ως, (προσέξτε εδώ) «Μίλησε για δέντρα». Μπορείτε να στοιχηματίσετε πως δεν επρόκειτο για κανένα μάθημα βοτανικής,  που οι σοφότεροι άνθρωποι εν ζωή έθεταν σε κίνδυνο τη γήινη ύπαρξή τους για χάρη αυτής της συνάντησης.

Τα πάντα είναι ζωντανά, επειδή ΑΥΤΟΣ είναι ο Ζων, μάλιστα ΕΙΝΑΙ η Ζωή.  Ο Λόγος έχει δώσει λόγους σε ΟΛΑ τα πράγματα που έχει δημιουργήσει. Η γη, ο άνεμος, το νερό, η φωτιά, τα φυτά, τα ζώα, οι άνθρωποι και οι άγγελοι ΟΛΑ είναι συνειδητές ζωές, όλα δοξάζουν τον Κύριο, όλα μπορούν να επικοινωνήσουν - τόσο με τον Θεό όσο και με όλη την Δημιουργία. Κάθε δέντρο είναι ο Σταυρός, κάθε ποτάμι ο Ιορδάνης. Όλη η Δημιουργία έχει φωνή...

*******

Οι αρχαίοι Έλληνες, ξεκινώντας από τον Αριστοτέλη, έκαναν διάκριση μεταξύ πραγμάτων με ψυχή (έμψυχα) και πραγμάτων χωρίς ψυχή (άψυχα). Λάβετε υπόψη ότι η Λατινική λέξη «animus» σημαίνει «ψυχή». Αυτή η διαφοροποίηση χρησιμοποιείται κοινώς και από τους Πατέρες, αν και - όπως σημείωσε το ανωτέρω απόσπασμά μας - υπάρχει μια αναγνώριση πως τα δέντρα, οι πέτρες, τα πάντα, πρέπει να θεωρούνται «ζωντανά» – τουλάχιστον κατά ένα τρόπο. Δεν είμαι σίγουρος πως «ζωντανά» είναι η λέξη που θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε, αλλά προς το παρόν θα παραμείνω σε αυτήν.

Λέμε «ψυχή» και νομίζουμε πως ξέρουμε τι εννοούμε (αλλά δεν...). Η ψυχή είναι, πράγματι, η ζωή του σώματος. Στον Αριστοτέλη, η ψυχή είναι η μορφή και το σώμα είναι η ύλη. Όμως ακόμα και ένας βράχος έχει μορφή. Με την πάροδο των αιώνων, οι άνθρωποι έχουν καταλήξει να θεωρούν την ψυχή ως το «φάντασμα μέσα στη μηχανή» και να υποθέτουν πως η ψυχή έχει όψη που θα μοιάζει με φάντασμα. Όσο δύσκολο κι αν είναι για εμάς να σκεφτόμαστε με διαφορετικό τρόπο, είναι πιο ακριβές να πούμε πως «η ψυχή είναι η ζωή του σώματος», χωρίς να έχουμε καμία απολύτως εικόνα μέσα στο μυαλό μας.

Αυτό που γνωρίζουμε για την ψυχή μετά τον θάνατο είναι πως ο Θεός την συντηρεί στην ύπαρξη - αν και η ύπαρξη μιας ψυχής χωριστά από το σώμα μας είναι ένα πολύ παράξενο, ακόμα και αφύσικο πράγμα.  Είναι λάθος να το αποκαλούμε «πνευματική» ύπαρξη. Είναι απλώς η ζωή μας, που διατηρείται στην ύπαρξη διά του ελέους του Θεού, καθώς αναμένουμε την ανάσταση του σώματος.

Η ελπίδα της ανάστασης δεν είναι αποκλειστικά δική μας, σύμφωνα με τις Γραφές:  είναι το υποσχεμένο τέλος όλης της Δημιουργίας (Ρωμ. 8:19-23). Το ότι η Δημιουργία μοιράζεται την ελπίδα μας για την ανάσταση, μάς λέει ότι υπάρχουν πολλά περισσότερα -σε όλα τα πράγματα- απ’ όσα θα επέτρεπε η αντίληψή μας για τον κόσμο ως μια συλλογή από «άψυχα αντικείμενα».

Ο φίλος μας ο Justin σωστά παραθέτει μερικά από τα πολυάριθμα εδάφια της Γραφής, στα οποία η Δημιουργία (δέντρα, πέτρες, άνεμος, νερό) περιγράφεται με πολύ ζωντανούς όρους. Τραγουδούν, χειροκροτούν, υπακούν και κάνουν το θέλημά Του.  Μήπως όλα αυτά είναι απλές μεταφορές και σχήματα λόγου; Μήπως οι συγγραφείς της Γραφής επιδίδονται σε απλές υπερβολές;

Η απάντηση μάς οδηγεί στον κρυμμένο κόσμο που περιγράφεται σε διάφορες μορφές αλληγορίας μέσα στις Γραφές. Η μαρτυρία μεγάλων αγίων όπως ο Γέροντας Πορφύριος (που δεν είναι επ’ ουδενί ο μόνος) δείχνει μια πραγματικότητα που αντανακλάται στην  γλώσσα της Γραφής. Τα δέντρα, οι βράχοι, ο άνεμος και το νερό… όλα είναι πράγματα που «ποιούν το θέλημά Του».

Θεωρούμε υπερβολικά δεδομένη την ύπαρξη. Το να περιγράφεις οτιδήποτε έχει οντότητα και ύπαρξη ως «άψυχο» ζημιώνει την ύπαρξη και την οντότητα. Μιλάμε για πράγματα υπαρκτά, σαν να είναι ένα σκέτο δεδομένο και όχι κάτι το εξαιρετικό, ενώ, στην πραγματικότητα, ό,τι υπάρχει λαμπυρίζει με θαυμασμό, καθώς το Θείο θέλημα το συντηρεί στην ύπαρξη. Αυτό που κάνει ο «νορμάλ» τρόπος σκέψης μας είναι να λογαριάζουμε πως το είναι και η ύπαρξη δεν έχουν απαραίτητα μία σχέση με τον Θεό - ενώ αληθεύει το αντίθετο.

Ό,τι υπάρχει, δεν υπάρχει με τον ίδιο τρόπο όπως ο Θεός. Λέμε για τον Θεό ότι είναι ο «Υπεράνω πάσης ουσίας η Τριάς - Υπερούσιος». Μόνο ο Θεός έχει αυθυπαρξία. Η δημιουργία έχει μια ενδεχόμενη ύπαρξη, δηλαδή υπάρχουμε, μόνο επειδή μας συντηρεί ο Θεός.

Ως εκ τούτου, δεν λέμε -καλώς- ότι «η Δημιουργία έχει ζωή επειδή ο Θεός είναι ζωή».  Μπορούμε όμως να πούμε ότι «η Δημιουργία υπάρχει, επειδή ο Θεός την συντηρεί στην ύπαρξη». Και είναι εξίσου πρέπον να σκεφτόμαστε την ίδια την ύπαρξη περισσότερο με όρους ζωής παρά απλής υλικότητας. Αν η σύγχρονη φυσική μάς έχει διδάξει κάτι, είναι ότι η «απλή» υλικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη και υπέροχη απ’ ό,τι έχουμε φανταστεί ποτέ.

Η βιβλική και πατερική μαρτυρία που μιλά για πέτρες και δέντρα με πολύ ζωντανούς όρους είναι επίσης καλώς κατανοητό ότι δείχνει προς το είδος της ύπαρξης που μοιράζονται όλα τα πράγματα.

Ολόκληρη η Δημιουργία, μας λένε, «οίδαμεν γαρ ότι πάσα η κτίσις συστενάζει και συνωδίνει άχρι του νυν·» (Ρωμ. 8:22).

Τέτοιες δηλώσεις δεν έχουν νόημα αν αντιμετωπίζονται με τρόπο που τις καθιστά απλά σχήματα λόγου. Το δώρο της ύπαρξης φέρει κάτι σαν έμψυχη μορφή, έτσι ώστε όλη η Δημιουργία μιλάει, υπακούει και λαχταρά τον Δημιουργό της.

Πρέπει επίσης να καταλάβουμε πως ολόκληρος ο εαυτός μας, σώμα, ψυχή, πνεύμα φωνάζει για τον Θεό. Το να συναινέσουμε με αυτό το μικρό μέρος της ύπαρξής μας (το οποίο θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά), σημαίνει πως βάζουμε την ζωή μας στο μονοπάτι της αληθινής της φύσης και πως εντασσόμαστε στην χορωδία όλης της Δημιουργίας.

Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον, και όλα τα εντός μου το Όνομα το άγιον Αυτού!