Η σκέψη είναι ένα από τα πιο παραπλανητικά πράγματα στον σύγχρονο κόσμο ή, για να είμαστε πιο ακριβείς, το να μελετάμε τι να σκεφθούμε είναι παραπλανητικό πράγμα. Για ένα πολιτισμό που δίνει τόσο μεγάλη έμφαση στην υλικότητα, το να μελετάμε την σκέψη είναι αναμφισβήτητα κάτι τρομακτικό. Η υποκείμενη φιλοσοφία που διέπει την παράξενα δομημένη νεωτερικότητά μας ονομάζεται «νομιναλισμός» (του οποίου υπάρχουν πολλές τυπικές ποικιλίες). Η φανταστική του δομή για τον κόσμο αποτελείται από σίγουρα ξεχωριστά αντικείμενα, ενωμένα μόνο όταν τα σκεπτόμαστε. Υπάρχουν πράγματα, και υπάρχουν σκέψεις σχετικές με πράγματα. Όμως οι σκέψεις δεν έχουν καμία σχέση με τα ίδια τα πράγματα, παρά μόνο μέσα στο κεφάλι μας.

Το αποτέλεσμα είναι η παράξενη αντίφαση του να ζούμε σε ένα κόσμο που τον αντιλαμβανόμαστε ως καθαρά υλικό, ενώ στην πραγματικότητα δίνουμε μεγάλη αξία μόνο στις σκέψεις, στις ιδέες και στα συναισθήματά μας - τα οποία αντιλαμβανόμαστε ως υπαρκτά πράγματα μέσα στο κεφάλι μας. Το έχω περιγράψει αυτό σε πολλά άρθρα και σε ένα βιβλίο, ως το «διώροφο σύμπαν». Είμαστε μεν σίγουροι για τον υλικό κόσμο, και - παρ, ό,τι δίνουμε αξία μόνο στον κόσμο των ιδεών και των συναισθημάτων - δεν είμαστε τόσο σίγουροι πως αυτά είναι υπαρκτά. Είμαστε πράγματι ένα ταραγμένο μυαλό…

Ένας πολύ παλαιότερος τρόπος που βιώναμε τον κόσμο κατανοούσε την ύπαρξή μας ως πραγματική κοινωνία. Και –περιέργως– αυτός ο τρόπος σκέψης δίνει πολύ περισσότερο σεβασμό και προσοχή στην υλικότητα. Αυτό, πουθενά δεν είναι πιο εμφανές, παρά μόνο στην αντίθεση μεταξύ της αρχαίας χριστιανικής σκέψης και της σύγχρονης χριστιανικής σκέψης.

Μερικά παραδείγματα:

Ο σύγχρονος Χριστιανισμός (ο οποίος υπάρχει εδώ και μερικές εκατοντάδες χρόνια) βλέπει τον θάνατο του Χριστού κυρίως από απόψεως ιδεών που σχετίζονται με αυτόν. Τα ανθρώπινα όντα, διά της παραβίασης των εντολών (ιδεών) του Θεού, προκάλεσαν ένα άπειρο χρέος (ιδέες), που απαιτεί την τιμωρία τους (Ωχχχ… αυτό είναι το αιώνιο μαρτύριο στην κόλαση). Σημειώστε, πως και αυτό είναι καθαρά μια ιδέα. Ο Χριστός γίνεται άνθρωπος και στον Σταυρό υποφέρει και πληρώνει το χρέος (πάλι μια ιδέα). Και, όσοι Τού δείξουν εμπιστοσύνη (και πάλι =ιδέα), συγχωρούνται (άλλη μια ιδέα).

Η μόνη αξία που δίνεται στην Σταύρωση του Χριστού είναι κάτι το αφηρημένο. Η ίδια η πράξη αποκτά αξία, μόνο μέσω του πώς την σκέφτεται ο Θεός. Αλλά αυτή η αφηρημένη ιδέα αγνοεί τις βαθύτατα κυριολεκτικές δράσεις που σχετίζονται με το Αίμα του Χριστού και της Σάρκας Του. Το γεγονός των Παθών, του Θανάτου και της Ανάστασης του Χριστού αποκτούν την αξία τους ακριβώς λόγω της υλικότητάς τους, και την αλληλεπίδραση και κοινωνία του Θεού με την υλικότητα. Κάτι συμβαίνει πάνω στον Σταυρό – κάτι, που δεν βρίσκεται απλώς μέσα στον Νου του Θεού.

Η μοντέρνα «μνημόνευση» είναι η διδασκαλία πως η Θεία Ευχαριστία είναι απλώς ένα αναμνηστικό γεύμα, ένα γεγονός για το οποίο έχουμε κάποιες ιδέες σχετικά με τον θάνατο του Χριστού. Έλα όμως που ο Χριστός λέει, «Λάβετε, φάγετε!» και «Πιείτε εξ αυτού πάντες!» Η «ανάμνησή Του» δεν γίνεται μέσα στο μυαλό μας – είναι μέσα στο σώμα μας και στο αίμα μας. Γινόμαστε μία σάρκα με Εκείνον.

Είναι πολύ ενοχλητικό για μερικούς όταν αρχίζουν να διαβάζουν τις διδασκαλίες των Πατέρων της Εκκλησίας για την καρδιά («νου»). Οι Πατέρες γνώριζαν καλά την σχέση μεταξύ μυαλού και σκέψης (τουλάχιστον αρκετοί αρχαίοι τραυματισμοί κεφαλιού θα τους είχαν διδάξει σχετικά). Όμως οι Πατέρες επιμένουν (ενοχλητικά, για ένα μοντέρνο άτομο) να «τοποθετούν» την καρδιά (τον «νου») μέσα στην ίδια την φυσική καρδιά. Οι περισσότεροι σύγχρονοι το απορρίπτουν άμεσα, ως κάποια μορφή αρχαίας ανοησίας. Και όμως, περιέχει μια πολύ σοβαρή αντίληψη. Η αληθινή γνώση και η κοινωνία δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του φαγητού, όταν καταναλώνω ένα σάντουιτς, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι το «γνωρίζω». Πού συμβαίνει αυτό το γνώρισμα; Το στομάχι μου το γνωρίζει. Η ροή του αίματός μου το γνωρίζει. Στην πραγματικότητα, όλος μου ο εαυτός «γνωρίζει» το σάντουιτς. Είναι μια πιο πλατύτερη κατανόηση του γνωρίσματος, από τις αναγωγικές ιδέες της νεωτερικότητας.

Ολόκληρη η καρδιά

Αυτή η πολύ πιο «ολική» κατανόηση και γνώση περί της ανθρώπινης ύπαρξης είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο περίτεχνη από τις σύγχρονες «διώροφες» ιδέες. Οι σύγχρονες αφηρημένες έννοιες σχετικά με την σκέψη και την γνώση έχουν οδηγήσει σε ένα κατακερματισμό της συνείδησής μας, όπου αγνοούμε το μεγαλύτερο μέρος αυτού που πραγματικά γνωρίζουμε. Έχουμε διδαχθεί να προσέχουμε τις σκέψεις μας, λες και έχουμε μια άσαρκη ύπαρξη. Και ακόμα χειρότερα, έχουμε μια πολύ λανθασμένη, αφηρημένη ιδέα για το τι ακριβώς είναι οι σκέψεις.

Είμαστε υλικά όντα. Δεν είμαστε ψυχές που έχουν σώματα ή σώματα που έχουν ψυχές. Η ψυχή είναι η «ζωή» του σώματος, αλλά δεν είναι, για την ακρίβεια, ένα πράγμα αφ’ εαυτού της. Οι περισσότεροι μοντέρνοι μπερδεύουν την ψυχή με την συνειδητότητα, και φαντάζονται πως με τον θάνατο η συνείδησή τους μεταναστεύει κάπου αλλού (στον ουρανό κ.λπ.) - και, δεν μας πολυενδιαφέρει τι θα συμβεί τότε στο σώμα – φτάνει η πολύτιμη συνείδησή μας να παραμείνει. Αυτό, θα μπορούσα να προσθέσω, είναι η μυθολογία του Star Trek, όπου σε τουλάχιστον κάμποσα επεισόδια, η συνείδηση του Spock εναποτίθεται σε διάφορα άλλα μέρη. Αυτό όμως δεν είναι αληθινός Χριστιανισμός.

Η χριστιανική πίστη υποστηρίζει την ανάσταση του σώματος και τη σωστή ζωή της ψυχής μέσα σε εκείνο το δοξασμένο σώμα. Μετά τον θάνατο, ο Θεός συντηρεί τις ψυχές μας (εν ζωή) στην ύπαρξη - αλλά αυτό είναι ένα μεγάλο μυστήριο για το οποίο τα λόγια είναι ανεπαρκή. Δεν νοείται ως «η σωστή ύπαρξή μας», ούτε «η πληρότητα της ύπαρξής μας». Αν ρωτήσετε, «Μα τι ακριβώς είναι η ψυχή;» Δεν θα πάρετε απάντηση. Είναι η «ζωή του σώματος».

Αυτό που ονομάζουμε συνειδητότητα είναι από μόνο του προβληματικό. Μεγάλο μέρος αυτής είναι απλώς τα θορυβώδη τεχνουργήματα διαφόρων νευρώσεων, ακόμη και ο ήχος που κάνει το ίδιο το σώμα. Δεν είναι ασυνήθιστο για τους σύγχρονους Χριστιανούς που πάσχουν από κατάθλιψη, για παράδειγμα, να απορρίπτουν την φαρμακευτική αγωγή, δηλώνοντας πως θέλουν μια «πνευματική λύση». Αυτή η «διώροφη» προσέγγιση είναι από μόνη της μια παράξενη δεισιδαιμονία, όπου φανταζόμαστε πως η «πνευματική μας ζωή» κατά κάποιο τρόπο δεν είναι φυσική. [υπάρχουν σχετικά πρόσφατα άρθρα μου για το άγχος και την κατάθλιψη].

Η σύγχρονη συνείδηση τρέφεται από τα σύγχρονα μίντια. Όσο έχουμε την «θέα» κάποιου πράγματος, μάς αρκεί. Ακόμα και η πορνογραφία είναι μια παράξενα «ασώματη» εμπειρία μιας έντονα «σωματικής» πραγματικότητας - κάτι που προσθέτει στην διαστροφή της…

Η Ορθόδοξη Λειτουργία, από την άλλη, είναι έντονα αισθαντική. Την οσφραίνεσαι και την γεύεσαι. Είναι σωματικά εξαντλητική. Απασχολεί ολόκληρη την ύπαρξή μας. Βέβαια οι μοντέρνοι ενοχλούνται ιδιαίτερα και καταγγέλλουν (ως αμαρτία) πως «ο νους τους απομακρύνεται», δηλώνουν μάλιστα πως αυτό τους κάνει να «μην είναι παρόντες» στην Ακολουθία. Με ρώτησαν πριν από λίγο καιρό πώς μπορώ «να είμαι παρών». Απάντησα πως στην πραγματικότητα δεν έχετε άλλη επιλογή. «Παρών» είναι αυτό που είστε. Πάντως δεν μού έχει τύχει μέχρι τώρα να μού εξομολογηθεί κάποιος (ως αμαρτία) πως ένα από τα πόδια του «κοιμήθηκε» κατά τη διάρκεια της Λειτουργίας. Είναι σχεδόν το ίδιο πράγμα, μόνο που εμείς έχουμε μια περίεργη αντίληψη ότι είναι κάτι διαφορετικό.

Λέω στους νεοερχόμενους στην Εκκλησία ότι πρέπει να είναι προετοιμασμένοι να πλήττουν στις Ακολουθίες. Δεν έχουν σχεδιαστεί για την ψυχαγωγία της ψεύτικης συνειδητότητας - σε αντίθεση με τόσα άλλα πράγματα. Είναι μια συνάντηση με τον Θεό, και όχι μια συνάντηση με την σκέψη ή το συναίσθημα για τον Θεό.

Η αληθινή πνευματική ζωή περιλαμβάνει την ανάκτηση της πληρότητας της ύπαρξής μας. Ο Απόστολος Παύλος μιλά για την «ανακαίνιση του νου» στο Ρωμ.12. Σήμερα, δεν χρειάζεται μόνο ανακαίνιση, αλλά και ανακάλυψη.

Αυτή η ανακάλυψη δεν βρίσκεται μέσα στον λαβύρινθο των σκέψεών μας. Αντίθετα, βρίσκεται στιγμή προς στιγμή στο να δίνουμε προσοχή σε ολόκληρο τον εαυτό. Καθώς αποσυρόμαστε από τον θόρυβο του ψευδούς νου μας, που δημιουργείται από την κακοφωνία του καταναλωτικού μας κόσμου, προσπαθούμε σιγά-σιγά να συναντήσουμε τον κόσμο με την αληθινή κοινωνία. Ζήστε πιο σιγά. «Ό,τι κάνετε, με την σκέψη, με τον λόγο και με το έργο, να το κάνετε σαν να είναι για τον Κύριο». Αυτό δεν σημαίνει να περιφρονείς την δραστηριότητά σου και να «σκέφτεσαι τον Θεό». Σημαίνει, όταν περπατάς, να περπατάς με τον Θεό. Όταν τρως, να τρως με τον Θεό, με ευχαριστία. Δώστε στο σώμα σας τόση πίστωση όση δίνατε στο μυαλό σας. Πιστεύω σθεναρά πως η φύση των δραστηριοτήτων μας θα άλλαζε, αν συνέβαινε αυτό.

Μερικοί παραπονούνται πως το μυαλό τους περιπλανιέται όταν προσεύχονται. Εγώ πάσχω από ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας), και το «μυαλό» μου πάντοτε «περιπλανιέται». Αλλά δεν ανησυχώ τόσο πολύ για αυτό. Όταν προσεύχομαι, στέκομαι μπροστά στις εικόνες. Αν το μυαλό μου περιπλανηθεί, παραμένω όρθιος στην θέση μου. Οι εικόνες μάς έχουν δοθεί για να «κοινωνούμε» και αυτή η κοινωνία είναι πραγματική, ανεξάρτητα από τον θόρυβο του μυαλού μου. Ο θόρυβος δεν είμαι εγώ. Είναι θόρυβος.

Ο δοξασμός των ιδεών διαστρέφει την χριστιανική μας κατανόηση. Ο Χριστός είπε: «Όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας». Αλλά το διαστρεβλώνουμε αυτό και νομίζουμε πως σημαίνει: «Ο θησαυρός σου θα είναι εκεί που είναι η καρδιά σου». Πιστεύουμε πως η σκέψη είναι αυτό που έχει σημασία. Όμως ο Χριστός ήταν αρκετά υλιστής («ολικός») για το θέμα αυτό. Ο «θησαυρός» σας (=τα υλικά πράγματά σας) ελέγχει τις σκέψεις σας. Αν λέτε πως νοιάζεστε για τους φτωχούς, δώστε τους μερικά από τα πράγματά σας. Αν δεν νοιάζεστε για αυτούς, πάλι δώστε μερικά από τα πράγματά σας. Αν δώσετε αρκετά, με τον καιρό θα νοιάζεσαι. Η καρδιά θα ακολουθήσει.

Και η προσευχή μοιάζει πολύ με αυτό. Φανταζόμαστε την προσευχή σαν κάποιο είδος διανοητικής δύναμης. Έτσι, όταν ένα θέμα μοιάζει απελπιστικό, καλούμε άλλους να προσευχηθούν μαζί μας - και για μας - φανταζόμενοι πως όσο περισσότερα μυαλά μπορούμε να ενώσουμε στην προσευχή, τόσο πιο ισχυρή γίνεται η προσευχή. Αυτό δεν είναι παρά απλώς μια κοσμική ανοησία. Αν θέλετε δυνατή προσευχή, τότε κάντε όπως έκαναν οι Πατέρες, νηστέψτε και δώστε ελεημοσύνη. Απαρνήσου τον εαυτό σου και δώσε πράγματα στους φτωχούς. Ζητήστε από τους φτωχούς που ωφελούνται από τη γενναιοδωρία σας να προσευχηθούν για εσάς. Θα το κάνουν με χαρούμενη καρδιά.

Θα Σε υμνώ με όλη μου την καρδιά. (Ψαλμός 138:1).

Αγάπα τον Κύριο τον Θεό σου εξ όλης της καρδίας σου... (Ματθ. 22:37).

«Η ίδια η καρδιά δεν είναι παρά ένα μικρό δοχείο, και όμως μέσα της υπάρχουν δράκοντες, καθώς και λιοντάρια. Υπάρχουν δηλητηριώδη θηρία και όλοι οι θησαυροί του κακού. Αλλά εκεί μέσα υπάρχει και ο Θεός, οι άγγελοι, η ζωή και η βασιλεία, το φως και οι απόστολοι, οι ουράνιες πόλεις και οι θησαυροί της Χάριτος – όλα τα πράγματα είναι εκεί μέσα». Άγιος Μακάριος

Σταμάτα να σκέφτεσαι τόσο πολύ. Είναι άσχετο πράγμα.