Αν πέσει ένας μεγάλος μετεωρίτης στη γη, σαν αυτόν που εξαφάνισε τους δεινοσαύρους, θα είναι κάτι καταστροφικό, θα είναι κάτι πολύ άσχημο για την ανθρωπότητα. Αν γίνει όμως μια παρόμοια καταστροφή σε κάποιον πλανήτη που δεν υπάρχει ζωή εκεί, αν πέσει, ας πούμε, ένας πολύ μεγάλος μετεωρίτης σε έναν τέτοιο πλανήτη, ακόμα και αν τον διαλύσει, δεν υπάρχει κανένα απολύτως πρόβλημα. Τέτοια πράγματα συμβαίνουν συνέχεια στο σύμπαν. Κάθε μέρα χιλιάδες, εκατομμύρια, δισεκατομμύρια πλανήτες καταστρέφονται, οι οποίοι δεν έχουν ζωή.

Ακόμα και ολόκληρα άστρα καταστρέφονται σε αμέτρητους αριθμούς σε ολόκληρο το σύμπαν χωρίς να υπάρχει κανένα πρόβλημα. Και στη γη έπεσε ένας μικρός πλανήτης, που οι επιστήμονες τον έχουν ονομάσει Θεία, πριν ακόμα υπάρξουν τα ζώα και οι άνθρωποι, και σχεδόν διέλυσε τη γη, και από ένα τμήμα αυτής της σύγκρουσης έγινε η σελήνη.

Αυτό που δίνει νόημα στο καλό ή στο κακό είναι η νοημοσύνη. Διαφορετικά δεν υπάρχει καλό ή κακό. Αν δεν υπάρχει ζωή σε έναν πλανήτη, είναι πέτρες· δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα ακόμα και αν διαλυθεί.

Το ίδιο συμβαίνει και για πιο μικρά πράγματα. Ποιος λογικός άνθρωπος μπορεί να δικάσει ένα φυτό ή ένα ζώο για κάτι κακό, αφού όλοι γνωρίζουν ότι δεν κατανοεί τι έκανε;

Αυτός είναι και ένας βασικός λόγος που ο άνθρωπος, στην εποχή μας, έχει επιδοθεί στην κατασκευή τεχνητής νοημοσύνης. Γιατί, πέρα από τη χρήση της ως πολύτιμο εργαλείο για πλήθος εφαρμογών, φτιάχνοντας ο άνθρωπος και κάτι άλλο που να κατανοεί, μειώνουμε την αίσθηση της μοναξιάς μας· ότι δηλαδή είμαστε η μόνη γνωστή υλική οντότητα που κατανοεί τον κόσμο. Υποσυνείδητα θέλουμε να μοιραστούμε τη νοηματοδότηση του κόσμου και με κάτι άλλο που να μπορεί να τον εκτιμήσει.

Είναι σαν τη χαρά που νιώθουμε όταν βλέπουμε κάτι όμορφο και φωνάζουμε και κάποιον άλλο να το δει κι αυτός, για να το θαυμάσει και να το εκτιμήσει. Όσο μεγάλο και όμορφο και ωραίο κι αν είναι το σύμπαν, αν δεν υπήρχε νοημοσύνη σε αυτό, δεν θα είχε κανένα νόημα, γιατί κανένας δεν θα μπορούσε να το δει και να το εκτιμήσει.

Μια πολύ όμορφη ρήση είναι ότι ο άνθρωπος αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο το σύμπαν μπορεί να αντιληφθεί και να εκτιμήσει τον εαυτό του. Γιατί είμαστε μέρος του σύμπαντος και είμαστε εκείνο το μέρος του σύμπαντος που μπορεί να αντιληφθεί, να εκτιμήσει και να νοηματοδοτήσει το ίδιο το σύμπαν.

Γι' αυτό εμείς, η Εκκλησία, πιστεύουμε ότι ο άνθρωπος είναι βασιλιάς και ιερέας της κτίσεως, επειδή δια του ανθρώπου η υλική κτίση εκτιμά αυτό που είναι και ευχαριστεί τον Δημιουργό της.

Για να γίνει αντιληπτή η σημασία της νοημοσύνης στο σύμπαν και στην ύπαρξη, θα πω δύο παραδείγματα. Αν χάσεις κάτι και δεν το γνωρίζεις ότι το έχασες και δεν το χρειαστείς ποτέ, είναι σαν να μην το έχεις χάσει. Δεν έχει καμία σημασία. Η αντίληψη του γεγονότος είναι αυτή που νοηματοδοτεί το γεγονός.

Αν πεθάνεις και δεν υπάρχει συνειδητότητα μετά τον θάνατο, ο θάνατος δεν είναι καθόλου φοβερός, αφού δεν γνωρίζεις ότι πέθανες. Μέχρι να γεννηθούμε στο σύμπαν πέρασαν σχεδόν δεκατέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια, και εμείς δεν υπήρχαμε για να το δούμε. Αλλά δεν το θεωρούμε κακό. Ζούμε τώρα εδώ, και αυτό έχει σημασία.

Και αν πεθάνει κάποιος και εξαφανιστεί με τον θάνατο, (αν ο θάνατος ήταν εξαφάνιση), γι’ αυτόν είναι σαν να εξαφανίστηκε όλο το σύμπαν, όσο μεγάλο κι αν είναι. Κάθε θάνατος χωρίς μεταθανάτια συνειδητότητα είναι θάνατος του ίδιου του νοήματος του σύμπαντος. Είναι θάνατος του ίδιου του σύμπαντος για τον άνθρωπο αυτό.

Βέβαια, εμείς οι χριστιανοί γνωρίζουμε ότι ο θάνατος δεν είναι το τέλος. Αλλά ο Θεός συντηρεί τη συνειδητότητα κάθε ανθρώπου στην αιωνιότητα, επειδή η ζωή είναι δώρο Θεού και τα χαρίσματα του Θεού δεν επιδέχονται μεταμελείας. Ό,τι δίνει ο Θεός το δίνει για πάντα, πολύ δε περισσότερο επειδή Εκείνος είναι ο κατεξοχήν γνώστης της αξίας της συνειδητότητας στα πλάσματά Του.

Ο Χριστός είπε περί Αναστάσεως: «Δεν διαβάσατε», λέει, «τον Θεό να λέει: εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ;. Δεν είναι ο Θεός Θεός νεκρών αλλά ζώντων, επειδή όλοι ζουν σε Αυτόν».

Συνεπώς, εμείς οι χριστιανοί πιστεύουμε ότι ο Θεός συντηρεί τη συνειδητότητα των νεκρών ως τη στιγμή της Ανάστασης, όταν θα τους επαναφέρει πάλι με σώματα σε μια ανακαινισμένη γη χωρίς θάνατο.

Στους περασμένους πρόσφατους αιώνες ο υλισμός, που τότε ήταν μόδα, διέδιδε ότι ο άνθρωπος και τα πάντα είναι απλώς κομμάτια ύλης, χωρίς ιερότητα και χωρίς καμία συμμετοχή στην ύπαρξη του σύμπαντος. Αυτή η πεποίθηση όμως ανατράπηκε οριστικά στον 20ό αιώνα από την ίδια τη φυσική, με την κβαντική θεωρία.

Η θεωρία αυτή, η οποία είναι πλήρως αποδεδειγμένη — σε σημείο που σήμερα να έχουμε φτιάξει τους πρώτους κβαντικούς υπολογιστές με τις αρχές της — έχει αποδείξει ότι ένα σωματίδιο δεν υπάρχει αν δεν το παρατηρήσει κάποιος παρατηρητής. Η διττή κατάσταση των σωματιδίων της ύλης, είτε ως σωματίδια είτε ως κύματα, δεν εκδηλώνεται αν δεν παρατηρηθεί.

Μόνο όταν υπάρχει παρατηρητής η κυματοσυνάρτηση καταρρέει και εμφανίζεται το σωματίδιο ή το κύμα.

Το γνωστό πείραμα των δύο οπών έχει εφαρμοστεί στην πράξη, σύμφωνα με το οποίο, όταν εκπέμπουμε ένα σωματίδιο μέσα από μία τρύπα, γνωρίζοντας ποια είναι αυτή η τρύπα, σε μία οθόνη απέναντι σχηματίζεται το ίχνος σωματιδίου. Όταν όμως αυτό το ένα σωματίδιο το εκπέμπουμε προς δύο τρύπες και δεν ξέρουμε από ποια από τις δύο πέρασε, στην οθόνη δεν εμφανίζεται το ίχνος ενός σωματιδίου, αλλά ενός κύματος, σαν να πέρασε και από τις δύο τρύπες και να έκανε συμβολή στην οθόνη.

Δηλαδή η παρατήρησή μας είναι αυτή η οποία δίνει υπόσταση στα σωματίδια της ύλης. Η νοημοσύνη δίνει υπόσταση στην ύλη!

Για να δείτε πόσο δραματικές είναι οι προεκτάσεις της σημασίας του παρατηρητή στην ίδια την ύπαρξη της πραγματικότητας, σκεφτείτε το πείραμα της γάτας του Σρέντινγκερ, που λέει τα εξής: Αν βάλουμε μέσα σε ένα κουτί, ερμητικά κλεισμένο, μία γάτα, και μέσα σε αυτό το κουτί υπάρχει ένα σωματίδιο που έχει 50% πιθανότητα να εκπεμφθεί ή 50% πιθανότητα να μην εκπεμφθεί, και που με την εκπομπή του ενεργοποιεί έναν μηχανισμό που παράγει δηλητήριο και σκοτώνει τη γάτα, αν αυτό το κουτί είναι ερμητικά κλειστό και δεν έχουμε τρόπο να ξέρουμε τι συμβαίνει μέσα, από τη στιγμή που δεν υπάρχει παρατηρητής δεν ξέρουμε αν το σωματίδιο εκπέμφθηκε ή όχι. Συνεπώς, χωρίς παρατηρητή, το σωματίδιο ούτε εκπέμφθηκε ούτε δεν εκπέμφθηκε και η γάτα δεν είναι ούτε ζωντανή ούτε νεκρή.

Δηλαδή ο παρατηρητής φτάνει σε σημείο να επηρεάζει ακόμα και τη ζωή μιας γάτας, σύμφωνα με αυτό το πολύ γνωστό πείραμα της φυσικής.

Σκεφτείτε ότι με τις αισθήσεις μας είμαστε αυτοί που δίνουμε νόημα στον κόσμο γύρω μας. Τι είναι ο κόσμος αποδεδειγμένα, παρά ένα συνοθύλευμα πεδίων κάθε είδους, που διαπερνούν τα πάντα και σχηματίζουν ακόμα και τον ίδιο τον χωροχρόνο; Και έρχεται ο άνθρωπος ως παρατηρητής και στον εγκέφαλό του όλα λαμβάνουν νόημα: σχήματα, χρώματα, ήχοι, ομορφιά και θαυμασμός.

Το ότι, με την παρατήρηση, ο παρατηρητής δίνει υπόσταση στα αντικείμενα γύρω του, και με τον τρόπο αυτό, δεν παραμένει μόνο παρατηρητής αλλά και συνδημιουργός της πραγματικότητας, τρομάζει πολύ τους απίστους. Έχω παρατηρήσει κατ’ επανάληψιν απίστους επιστήμονες, να προσπαθούν να εξηγήσουν την καταλυτική επιρροή του παρατηρητή στην ίδια την πραγματικότητα, με πλήθος ρηχές δικαιολογίες, που δεν μπορούν να σταθούν σε καμία σοβαρή κριτική.

Απλώς η σύγχρονη φυσική έχει ήδη γκρεμίσει οριστικά τις υλιστικές τους προκαταλήψεις, και αυτό τους τρομάζει. Ο ίδιος ο Αϊνστάιν δυσκολευόταν πολύ να αποδεχθεί αυτό το γεγονός. Γι’ αυτό είπε κάποτε στον άλλο μεγάλο φυσικό, τον Νιλς Μπορ: «Δεν μπορώ να δεχτώ ότι η σελήνη δεν υπάρχει όταν δεν την κοιτάω». Και ο Νιλς Μπορ του απάντησε: «Ναι, αλλά δεν είσαι ο μόνος που την βλέπει».

Αυτή η συζήτηση μεταξύ δύο κορυφαίων φυσικών δείχνει την καταλυτική αξία του νοήμονα παρατηρητή στην ίδια την ύπαρξη του κόσμου, αφού η ίδια η ύλη απλώς δεν υπάρχει χωρίς παρατηρητές.

Και φυσικά η γη υπήρξε και πριν από την ύπαρξη των ανθρώπων, αφού προϋπήρξε από εμάς για δισεκατομμύρια χρόνια, όπως και όλο το σύμπαν, όπως αποδεικνύεται από τις μεθόδους χρονολόγησης και από τα διαστημικά μας τηλεσκόπια. Όμως οι άνθρωποι δεν είμαστε οι μόνοι νοήμονες παρατηρητές του κόσμου.

Εμείς οι χριστιανοί, εκτός από τον πρώτο και αρχικό και άχρονο νοήμονα παρατηρητή, τον Θεό, γνωρίζουμε ότι υπάρχουν και υπήρχαν και άλλα όντα πριν από τον άνθρωπο στο σύμπαν, και όχι μόνο στις δικές μας διαστάσεις.

Στην Αγία Γραφή, στο Ιώβ 38,7, λέει ο Θεός στον Ιώβ: «Πού ήσουν όταν θεμελίωνα τη γη; Όταν γεννήθηκαν τα άστρα, με αίνεσαν όλοι μου οι άγγελοι με μεγάλη φωνή».

Το σύμπαν ολόκληρο, λοιπόν, δεν είναι παρά το παράγωγο της νόησης. Όχι μόνο στην αρχή της κατασκευής του από τον Θεό, αλλά σε κάθε κβάντο του χωροχρόνου της δημιουργίας, με συνδημιουργά, όλα τα νοήμονα κτίσματα που υπάρχουν σε αυτό.

Έχουμε κληθεί ως συνδημιουργοί αυτού του υπέροχου κόσμου, ως οι εκπρόσωποι της κτίσης, που κλήθηκαν να εκτιμήσουν, να συνδημιουργήσουν, να νοηματοδοτήσουν και να τιμήσουν τον Δημιουργό των όλων.

Εσείς, άραγε, εκτιμάτε αυτή την τιμή της αποστολής σας ενώπιον όλου του σύμπαντος;

Και αν ναι, τι κάνετε γι’ αυτό;

Ν. Μ.