Η δημοφιλής Προτεσταντική παρερμηνεία τής Αποκάλυψης, ότι δήθεν ο 1ος εκ τών τεσσάρων ιππέων είναι ο Αντίχριστος και όχι ο Χριστός, είναι μία πολύ νέα άποψη, που η Εκκλησία τού Χριστού ουδέποτε διανοήθηκε στις 2 χιλιετίες ως την εμφάνιση αυτής τής πλάνης. Γιατί κατά τον λόγο τού Κυρίου, οι αληθινοί Χριστιανοί πάντα αναγνωρίζουν τον Χριστό!

"Εγώ είμαι ο Ποιμένας ο Καλός, και γνωρίζω τα δικά Μου, και γνωρίζομαι από τα δικά Μου" (Ιωάννης 10: 14).

1. Τι λέει η όραση τών Ιππέων τής Αποκάλυψης

Η όραση τών τεσσάρων ιππέων τής Αποκάλυψης, βρίσκεται στην Αποκάλυψη 6: 1-8:

2. Η διαχρονική θέση τής Εκκλησίας

Οι πατέρες που ερμήνευσαν την Αποκάλυψη δεν είναι πολλοί. Η Αποκάλυψη δεν σχολιάστηκε όσο άλλα βιβλία της Καινής Διαθήκης, επειδή σε πολλές περιοχές της Ανατολής υπήρχαν επιφυλάξεις ως προς τη δημόσια χρήση της.

Ο  Άγιος Ειρηναίος Λυώνος (2ος-3ος αιώνας μ.Χ.), δεν κάνει κάποια ειδική ερμηνεία για τους 4 Ιππείς τής Αποκάλυψης. Όταν όμως μιλάει εκτενώς για τον Αντίχριστο στο 5ο βιβλίο του "Κατά Αιρέσεων" ποτέ δεν τον ταυτίζει με τον πρώτο ιππέα τής Αποκάλυψης. Αντίθετα ο Αντίχριστος εμφανίζεται αργότερα, μετά την αποστασία, μετά το θηρίο. Αυτό δείχνει ότι δεν θεωρούσε τον πρώτο ιππέα ως τον Αντίχριστο.

Ο  Άγιος Ιππόλυτος Ρώμης (170 - 235 μ.Χ.), στο έργο του "Περί Χριστού και Αντιχρίστου" (De Christo et Antichristo, PG 10 σελ. 725-788), ιδίως στα κεφάλαια 49–67, επίσης αναλύει εκτενώς τον Αντίχριστο, αλλά δεν τον συνδέει με τον πρώτο ιππέα.  Αν πίστευε κάτι τόσο σημαντικό, εκεί θα ήταν το φυσικότερο σημείο για να το αναφέρει.

Ο  Άγιος Βικτωρίνος Πεταβίου († περίπου 303 μ.Χ.), είναι ο αρχαιότερος πλήρης σχολιαστής της Αποκάλυψης, και γράφει καθαρά ότι ο λευκός ίππος είναι το κήρυγμα του Ευαγγελίου, ο αναβάτης είναι ο Χριστός, ή η νίκη του Χριστού μέσω της Εκκλησίας.

Στο "Commentarius in Apocalypsin" (Σχόλιο στην Αποκάλυψη), η ερμηνεία του πρώτου ιππέα βρίσκεται στο Κεφάλαιο 6 (Apoc. VI, 1–2), (PL 5, στ. 317–344), ο άγιος Βικτωρίνος ερμηνεύοντας τον πρώτο ιππέα, λέει ότι οι λόγοι του Πνεύματος, μέσω των κηρύκων, είναι σαν βέλη που φτάνουν στην ανθρώπινη καρδιά για να νικήσουν την απιστία. Το στεφάνι στο κεφάλι είναι υποσχεμένο στους κήρυκες από το Άγιο Πνεύμα.

Επομένως, το λευκό άλογο συμβολίζει τον λόγο του κηρύγματος μαζί με το Άγιο Πνεύμα που στάλθηκε στον κόσμο. Παραπέμπει στο λόγο του Κυρίου: «Το Ευαγγέλιο αυτό θα κηρυχθεί σε όλον τον κόσμο για μαρτυρία σε όλα τα έθνη, και τότε θα έρθει το τέλος» (Ματθ. 24, 14).

Τα επόμενα άλογα τα συνδέει με πολέμους, πείνες και λοιμούς, όπως προείπε ο Κύριος επίσης στο Ματθαίος 24ο κεφάλαιο.

Συνοπτικά: ο Βικτωρίνος ερμηνεύει αλληγορικά το πρώτο σφράγισμα ως την έναρξη του ευαγγελικού κηρύγματος μετά την Ανάληψη, με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, που νικά την απιστία και οδηγεί προς το τέλος των καιρών, και συνεχίζει ότι ο λευκός ίππος είναι το κήρυγμα, ο αναβάτης είναι ο Χριστός ή η δύναμη του Χριστού, το τόξο είναι ο λόγος του Θεού, το στεφάνι η νίκη.

Ο "Οικουμένιος" (6ος αιώνας μ.Χ.)

Για πολλούς αιώνες ο συγγραφέας των υπομνημάτων που κυκλοφορούσαν με το όνομα "Οικουμένιος", θεωρείτο ο άγιος Οικουμένιος, επίσκοπος Τρίκκης (Τρίκαλα) Θεσσαλίας, ο οποίος τοποθετείτο στον 10ο αιώνα, περίπου γύρω στο 990. Η νεότερη έρευνα όμως έκανε μια πολύ σημαντική διάκριση.

Το υπόμνημα στην Αποκάλυψη που αποδίδεται στον Οικουμένιο χρονολογείται πλέον από πολλούς ειδικούς στο τέλος του 6ου ή στις αρχές του 7ου αιώνα. Σύγχρονη μελέτη το χαρακτηρίζει ρητά ως το αρχαιότερο σωζόμενο ελληνικό υπόμνημα στην Αποκάλυψη και το χρονολογεί στον 6ο αιώνα. Μάλιστα, ο Χόσκηερ, ο οποίος εξέδωσε το ελληνικό κείμενο το 1928, υποστήριξε ότι το έργο πρέπει να τοποθετηθεί στις αρχές του 7ου αιώνα, όχι στον 10ο. (Ερμηνεία της Αποκάλυψης του θεσπεσίου και Ευαγγελιστού και Θεολόγου Ιωάννου, PG 118, 643 και συνεχίζεται στον PG 119  στήλες 1–726).

Η σύγχρονη έρευνα έχει μάλιστα προτείνει ότι ο συγγραφέας του υπομνήματος της Αποκάλυψης πιθανόν δεν ήταν ο επίσκοπος Τρίκκης της Θεσσαλίας, αλλά άλλος Οικουμένιος, πιθανώς από τη Μικρά Ασία. Η παλαιότερη ταύτιση με τον Οικουμένιο Τρίκκης έχει πλέον σοβαρά προβλήματα.

Ο συγγραφέας του αρχαιότερου σωζόμενου ελληνικού υπομνήματος στην Αποκάλυψη λοιπόν, που παραδίδεται υπό το όνομα Οικουμένιος και χρονολογείται σήμερα συνήθως στα τέλη του 6ου ή στις αρχές του 7ου αιώνα, μιλάει επίσης για το λευκό άλογο που συμβολίζει την Εκκλησία, για τον αναβάτη τον Χριστό, το τόξο που είναι το Ευαγγέλιο με το αποστολικό κήρυγμα, και τη νίκη τής Εκκλησίας.

Ο Άγιος Ανδρέας Καισαρείας (6ος - 7ος αιώνας) είναι ο σημαντικότερος ερμηνευτής στην Ορθόδοξη Εκκλησία.

Στο έργο του "Ερμηνεία εις την Αποκάλυψιν" (PG 106, στ. 293–305 ανάλογα με την έκδοση),

Σχολιάζει ότι το άνοιγμα της πρώτης σφραγίδας σημαίνει τη γενεά των αποστόλων.

Ο λευκός ίππος και ο καθήμενος επ’ αυτού που κρατά τόξο συμβολίζεο τους αποστόλους, οι οποίοι, σαν να τεντώνουν τόξο, εκτοξεύουν το ευαγγελικό κήρυγμα εναντίον των δαιμόνων. Με τα σωτήρια βέλη του Χριστού πληγώνουν θανάσιμα τους δαίμονες και οδηγούν προς τον Χριστό όσους τραυματίζονται από αυτά.

Επειδή νίκησαν τον αρχηγό της απάτης (τον διάβολο) με την αλήθεια, έλαβαν στέφανο. Περιμένουν με ελπίδα μια δεύτερη νίκη: την ομολογία του ονόματος του Κυρίου μέχρι και βιαίου θανάτου (μαρτυρίου). Γι’ αυτό γράφεται ότι «εξήλθε νικών και ίνα νικήση» — η πρώτη νίκη είναι ο εκχριστιανισμός των εθνών, η δεύτερη είναι η εκούσια αναχώρηση από το σώμα μέσω διωγμού για χάρη αυτής της μεταστροφής.

Δίνει μάλιστα ρητή επεξήγηση για τον λόγο που συνδέει ειδικά την πρώτη σφραγίδα (και τον λευκό ίππο) με τη γενεά των αποστόλων.

Αναφέρει πρώτα άλλες ερμηνείες που κυκλοφορούσαν: κάποιοι εξηγούσαν τις σφραγίδες ως διαδοχικά στάδια της ενσαρκώσεως του Λόγου (γέννηση, βάπτιση, θαύματα, παρουσία ενώπιον του Πιλάτου, σταυρός, ταφή και κάθοδος στον Άδη κ.λπ.). Ο Ανδρέας όμως απορρίπτει αυτή την προσέγγιση και συμφωνεί με τον άγιο Μεθόδιο, ο οποίος έλεγε κατά λέξη περίπου τα εξής:

Δεν είναι ανάγκη να θεωρήσουμε ότι ο ίδιος ο Χριστός είναι εκείνος που «γεννήθηκε» εδώ. Διότι το μυστήριο της Ενσαρκώσεως του Λόγου είχε ήδη τελεστεί από καιρό, πριν γραφεί η Αποκάλυψη. Ο Ιωάννης μιλά με αυθεντία για τα παρόντα και τα μέλλοντα πράγματα.

Γι’ αυτό ο Ανδρέας ερμηνεύει το άνοιγμα της πρώτης σφραγίδας ως την εμφάνιση και την αποστολική γενεά: οι απόστολοι είναι εκείνοι που, μετά την Ανάληψη και την Πεντηκοστή, ξεκινούν το ευαγγελικό κήρυγμα (σαν τόξο που εκτοξεύει σωτήρια βέλη), νικούν τον διάβολο με την αλήθεια και λαμβάνουν τον στέφανο, με προοπτική και το μαρτύριο.

Με άλλα λόγια, η εξήγησή του βασίζεται στο χρονικό πλαίσιο της Αποκάλυψης: εφόσον η Ενσάρκωση έχει ήδη συντελεστεί, οι σφραγίδες δεν μπορούν να περιγράφουν γεγονότα της επίγειας ζωής του Χριστού, αλλά την ιστορία της Εκκλησίας που αρχίζει με τους αποστόλους, τονίζοντας ότι ο Ιωάννης μιλά για παρόντα και μέλλοντα πράγματα μετά την ήδη τελεσθείσα πρώτη ενσάρκωση τού Χριστού.

Συνοπτικά, ο πρώτος ίππος είναι το αποστολικό κήρυγμα που νικά τον διάβολο και οδηγεί στη σωτηρία, έχοντας προοπτική ακόμα και το μαρτύριο. Ο λευκός ίππος δηλώνει την καθαρότητα της αποστολικής διδασκαλίας. Ο αναβάτης είναι ο Χριστός, ή η δύναμη του Χριστού που ενεργεί στους Αποστόλους, αφού κατά τη Χριστιανική πίστη, η Εκκλησία είναι το Σώμα τού Ιδίου τού Χριστού, επεκτεινόμενο στους αιώνες. Το τόξο είναι η δύναμη του ευαγγελικού κηρύγματος. Το στεφάνι είναι η νίκη κατά τών δαιμόνων και της ειδωλολατρίας. Δηλαδή είναι μία νικηφόρα εικόνα για τον Χριστό και το Σώμα Του την Εκκλησία.

Ο  Άγιος Αρέθας Καισαρείας (10ος αιώνας), ακολουθεί σχεδόν κατά λέξη τον Ανδρέα Καισαρείας. (Εις την Αποκάλυψιν, PG 106, 588–589), δεν προτείνει άλλη ερμηνεία.

Μέχρι σήμερα, δεν είναι γνωστός κανένας άγιος Πατέρας της Εκκλησίας που να ερμηνεύει τον πρώτο ιππέα ως τον Αντίχριστο, με βάση τις σωζόμενες πατερικές πηγές.

Αυτό είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο, επειδή οι Πατέρες έγραψαν εκτενώς για τον Αντίχριστο. Αν θεωρούσαν ότι εμφανίζεται ήδη στο κεφάλαιο 6 τής Αποκάλυψης, θα το ανέφεραν.

Η ομόφωνη γραμμή των βασικών πατερικών σχολιαστών που ερμηνεύουν το σχετικό χωρίο είναι ότι ο λευκός ίππος και ο αναβάτης του εκφράζουν τη νικηφόρα πορεία του Χριστού και του Ευαγγελίου μέσω της Εκκλησίας, έστω και αν υπάρχουν μικρές διαφοροποιήσεις ως προς το αν ο αναβάτης συμβολίζει άμεσα τον Χριστό ή τον Χριστό που ενεργεί διά του αποστολικού κηρύγματος. Κάτι που όπως θα δούμε σε επόμενο κεφάλαιο, δεν έχει καμία απολύτως διαφορά, σε συνάρτηση τής πίστης τής Εκκλησίας για τη σχέση Χριστού ως Κεφαλής και Εκκλησίας ως διαχρονικού Σώματός Του.

Οι πατέρες ταυτίζουν τον πρώτο Ιππέα με τον Χριστό επειδή συνδυάζουν πολλά χωρία της Αγίας Γραφής μεταξύ τους. Για παράδειγμα, το Αποκάλυψη 6ο με το Αποκάλυψη 19ο, όπου και στα δύο ο Χριστός έρχεται πάνω σε λευκό ίππο. Ο συμβολισμός είναι ο ίδιος.

Στην Αποκάλυψη το λευκό συμβολίζει σχεδόν πάντα την αγιότητα, τη νίκη, την καθαρότητα και την ουράνια δόξα. ΠΟΤΕ δεν συμβολίζει τον Σατανά.

Το στεφάνι συμβολίζει τη νίκη. Ο Χριστός είναι ο κατ' εξοχήν νικητής.

Η φράση: "Εξήλθεν νικών και ίνα νικήση", θυμίζει τα λόγια τού Χριστού: "Θαρσείτε! Εγώ νενίκηκα τον κόσμον" (Ιωάν. 16:33).

Όλα αυτά θα τα δούμε αναλυτικά σε επόμενα κεφάλαια.

3. Πώς προέκυψε η παρερμηνεία τού Προτεσταντισμού

Η ιδέα ότι ο πρώτος Ιππέας είναι δήθεν "ο Αντίχριστος" και όχι ο Χριστός, αρχίζει να διαμορφώνεται πολύ αργότερα, κυρίως σε ορισμένους μεσαιωνικούς δυτικούς ερμηνευτές (όχι ως κυρίαρχη άποψη), και στη συνέχεια αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά τον 16ο αιώνα σε προτεσταντικούς κύκλους.

Η σύγχρονη δημοφιλής εκδοχή διαμορφώθηκε κυρίως από τον John Nelson Darby (Τζον Νέλσον Ντάρμπι), τον 19ο αιώνα, και διαδόθηκε μέσω της Σκούφιλντ Ρέφερενς Μπάιμπλ (Scofield Reference Bible), η οποία επηρέασε βαθιά τον ευαγγελικό κόσμο.

Ας δούμε αναλυτικότερα πώς εξελίχθηκε αυτή η κακοδοξία στους αιώνες:

Ο Μεσαίωνας

Εδώ αρχίζει να εμφανίζεται μεγαλύτερη ποικιλία.

Ορισμένοι δυτικοί σχολιαστές δεν ταυτίζουν πλέον πάντοτε τον αναβάτη αποκλειστικά με τον Χριστό, αλλά προτείνουν αλληγορικές ή ιστορικές αναγνώσεις. Ωστόσο, δεν γίνεται ακόμη η κυρίαρχη ταύτιση του πρώτου ιππέα με τον Αντίχριστο. Η μεσαιωνική δυτική ερμηνεία είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο παρουσιάζεται συχνά.

Κατά τον Μεσαίωνα υπήρξε μεγαλύτερη ποικιλία προσεγγίσεων (π.χ. αλληγορικές αναγνώσεις από σχολιαστές όπως ο Βέδας ή ο Ιωακείμ της Φιόρης), όπου ο λευκός ίππος συνδέθηκε άλλοτε με την αληθινή διδασκαλία και άλλοτε με την Εκκλησία εν πολέμω, ωστόσο δεν καθιερώθηκε πουθενά η ιδέα ότι ο πρώτος ιππέας είναι ο Αντίχριστος.

Η Μεταρρύθμιση (16ος αιώνας)

Εδώ συμβαίνει μια μεγάλη αλλαγή, αλλά όχι αυτή που πολλοί νομίζουν.

Οι περισσότεροι πρώτοι Προτεστάντες (όπως ο Λούθηρος και ο Καλβίνος) δεν έγραψαν αναλυτικά υπομνήματα στην Αποκάλυψη. Επιπλέον, ο Λούθηρος αρχικά είχε επιφυλάξεις ακόμη και για την κανονικότητα του βιβλίου της Αποκάλυψης, πριν μεταβάλει αργότερα τη στάση του.

Το κύριο ερμηνευτικό ενδιαφέρον των Μεταρρυθμιστών δεν ήταν ο πρώτος ιππέας αλλά ο Αντίχριστος. Στο πλαίσιο της λεγόμενης Ιστορικιστικής (Historicist – «Χιστόρικιστ») ερμηνείας, οι περισσότεροι ταύτιζαν τον Αντίχριστο με τον παπικό θεσμό και όχι με έναν μελλοντικό παγκόσμιο ηγέτη.

Αυτό σημαίνει ότι η σημερινή ευαγγελική ερμηνεία δεν είναι η αρχική προτεσταντική ερμηνεία.

Η Αντιμεταρρύθμιση (1590 μ.Χ.)

Εδώ έχουμε ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια αυτής της ιστορίας.

Ο Francisco Ribera (Φρανθίσκο Ριμπέρα) δημοσίευσε το 1590 ένα εκτενές υπόμνημα στην Αποκάλυψη. Ο βασικός σκοπός του ήταν να αντικρούσει την προτεσταντική ταύτιση του Πάπα με τον Αντίχριστο.

Γι' αυτό μετέφερε το μεγαλύτερο μέρος της Αποκάλυψης στο μακρινό μέλλον και υποστήριξε ότι ο Αντίχριστος θα είναι ένας μεμονωμένος άνθρωπος που θα εμφανιστεί λίγο πριν από τη Δευτέρα Παρουσία.

Πρέπει όμως να σημειωθεί με ακρίβεια ότι ο Ριμπέρα δεν είναι ο δημιουργός της ιδέας ότι ο πρώτος ιππέας είναι ο Αντίχριστος. Η συμβολή του αφορά κυρίως τη διαμόρφωση της μελλοντολογικής (futurist – «φιουτουρίστ») ανάγνωσης της Αποκάλυψης.

Ο Ριμπέρα θεωρούσε τον πρώτο ιππέα είτε τον Χριστό είτε κάποια πλάνη, αλλά όχι τον τελικό Αντίχριστο με τον τρόπο που το εννοούν οι σημερινοί φιουτουριστές).

Ο 19ος αιώνας - Η πραγματική στροφή

Εδώ συνέβη η μεγάλη τομή.

Ο Τζον Νέλσον Ντάρμπι (John Nelson Darby) ανέπτυξε τον Διαχειριστισμό (Dispensationalism – «Ντισπενσεϊσιοναλισμό»).

Ο Ντάρμπι και οι Οπαδοί των Αδελφών (Plymouth Brethren), συνδύασαν:

• μελλοντικό Αντίχριστο,

• επταετή θλίψη,

• διάκριση μεταξύ Ισραήλ και Εκκλησίας,

• συγκεκριμένη χρονολογική ανάγνωση της Αποκάλυψης.

Μέσα σε αυτό το νέο ερμηνευτικό σχήμα ο πρώτος ιππέας άρχισε να ερμηνεύεται συστηματικά ως ο Αντίχριστος, επειδή εμφανίζεται πριν από τις υπόλοιπες καταστροφές και παρουσιάζεται ως ένας κατακτητής που εξαπατά με ειρηνικό τρόπο. Ένας ψευδής μεσσίας που εμφανίζεται με ειρηνικό προσωπείο – το στεφάνι και το τόξο χωρίς βέλη – στην αρχή της θλίψης.

Η βίβλος τής Σκούφιλντ Ρέφερενς Μπάιμπλ (1909)

Η μεγάλη διάδοση αυτής τής κακοδοξίας όμως, δεν έγινε κυρίως από τον Ντάρμπι. Έγινε από τη Σκούφιλντ Ρέφερενς Μπάιμπλ (Scofield Reference Bible).

Η Σκούφιλντ Ρέφερενς Μπάιμπλ λειτούργησε ως ο «καταλύτης» μαζικής διάδοσης, ενσωματώνοντας τις απόψεις του Darby στις υποσημειώσεις της, κάνοντάς τες ντε φάκτο αποδεκτές από εκατομμύρια Ευαγγελικούς.

Οι υποσημειώσεις της αυτές, είχαν ως αποτέλεσμα πολλές από τις ερμηνευτικές της επιλογές να θεωρούνται σήμερα από πολλούς ευαγγελικούς σχεδόν αυτονόητες.

Ο 20ός αιώνας

Τον 20ό αιώνα, η παρερμηνεία αυτή έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής στη λαϊκή κουλτούρα, χάρη σε μπεστ σέλερς συγγραφέων όπως ο Χαλ Λίνσεϊ (Hal Lindsey "The Late Great Planet Earth, 1970") και αργότερα μέσω της σειράς μυθιστορημάτων Λεφτ Μπιχάιντ ("Left Behind" Τιμ ΛαΧέι και Τζέρι Τζένκινς), εδραιώνοντας σε μεγάλο μέρος τών Ευαγγελικών, την πεποίθηση ότι αυτή είναι η «παραδοσιακή» ή «αυτονόητη» ανάγνωση, ενώ ιστορικά είναι μια πρόσφατη (19ου αιώνα) καινοτομία.