Υπάρχουν περίοδοι της Ιστορίας που με συναρπάζουν, ιδιαιτέρως αν τα γεγονότα τους γίνονται αισθητά και στον παρόντα κόσμο μας. Η μέθοδος μελέτης μου είναι να διαβάζω ποικιλία έργων, εστιάζοντας στις λεπτομερείς αφηγήσεις και μόνο σε ελάχιστη ποσότητα αναλύσεων. Τα τελευταία δύο χρόνια, η προσοχή μου έχει στραφεί σε περιόδους πανούκλας και πανδημιών (έκπληξη!).

 Αναμφιβόλως, αυτά ήταν σημεία καμπής στην ανθρώπινη Ιστορία. Η πανούκλα επί Ιουστινιανού (541-549 μ.Χ.) ήταν παράγοντας-κλειδί για την άνοδο του Ισλάμ έναν αιώνα αργότερα. Ο Μαύρος Θάνατος (στα μέσα του αιώνα του 1300) άλλαξε το πρόσωπο της Ευρώπης και, πιστεύω, βοήθησε στην σπορά των σπόρων που θα έφερναν την Μεταρρύθμιση. Η Αγγλία είχε ξεσπάσματα Πανώλης (αρκετά διαφορετικά είδη της) το 1600, μαζί με την Μεγάλη Πυρκαγιά του Λονδίνου (1666) και τον Αγγλικό Εμφύλιο Πόλεμο (1642-1651), κατά τη διάρκεια του οποίου υπήρχε συνεχής αναταραχή στις κυβερνητικές δυνάμεις και εκτεταμένος πειραματισμός εντός της θρησκείας. Είναι μια περίοδος που συνεισέφερε σε πολλές ιδέες-κλειδιά, σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε «νεωτερικότητα». Αυτή η πτυχή της ανθρώπινης Ιστορίας έρχεται σε έντονη αντίθεση με τους χειρισμούς όπου μια ιδέα ενός στοχαστή οδηγεί σε μια άλλη ιδέα από έναν άλλο ακόμα στοχαστή, και ούτω καθεξής. Ποτέ δεν είναι στ’ αλήθεια ακριβές, το να κάνεις δηλώσεις όπως, «Ο Αυγουστίνος ήταν η βασική αιτία των μεταγενέστερων δυτικών αιρέσεων...» (ή κάτι τέτοιο). Η Ιστορία δεν λειτουργεί έτσι: είναι τσουνάμι.

Έχει γίνει κοινοτοπία να σκεπτόμαστε για τον ρόλο των κομητών και των αστεροειδών που συντρίβονται πάνω στον πλανήτη μας. Μάλλον ήταν η αιτία της εξάλειψης της κυριαρχίας των δεινοσαύρων, επιτρέποντας έτσι την άνοδο των θηλαστικών (66 εκατομμύρια π.Χ.). Αυτό το γεγονός, λέγεται, ήταν ένα από τα πολλά γεγονότα σχεδόν απόλυτης εξαφάνισης πάνω στον πλανήτη. Στο σύμπαν όμως της «μπάλας μπιλιάρδου» στο οποίο ζούμε, τέτοια σημαδιακά γεγονότα συμβαίνουν συνεχώς (κάπου).

Ο 17ος αιώνας στην Αγγλία είδε την πτώση της κυβέρνησης (κατά ένα τρόπο), και μαζί της, τον έλεγχο της θρησκευτικής συμμόρφωσης, καθώς επίσης και των εκδόσεων. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα μια έκρηξη θρησκευτικού ζήλου και δημιουργικότητας. Υπήρχαν Αγγλικανοί, φυσικά, και διάφορες ομάδες αντίπαλων Πρεσβυτεριανών. Οι Πουριτανοί ήταν σε μεγάλο βαθμό Πρεσβυτεριανοί και Καλβινιστές. Υπήρχαν επίσης διάφορες άλλες ομάδες, μερικές με πολύ ριζοσπαστικές ιδέες: οι  Fifth Monarchists («πεμπτο-μοναρχικοί»), καθώς και οι Grendletonians, Muggletonians, Ranters, Quakers, Seekers, Brownists, Diggers, Levellers, Baptists…. Αυτό που είναι πιο εντυπωσιακό σε αυτή την έκρηξη (για μένα) ήταν οι ομάδες που ενστερνίζονταν διάφορες μορφές χιλιασμού, με προσδοκίες για τον ερχομό της Βασιλείας του Θεού στη γη (οι «Πέμπτο-μοναρχικοί» μετρούσαν τέσσερις μοναρχίες που περιγράφονται στο βιβλίο του Δανιήλ και περίμεναν τον «Βασιλιά Ιησού» - τον Πέμπτο Μονάρχη). Υπήρχαν διάφορα προτεινόμενα σχέδια για ένα κομμουνιστικό κράτος, και για την κατάργηση όλων των δικαιωμάτων. Αν μπορείτε να φέρετε στο νου σας μια σύγχρονη ριζοσπαστική ιδέα, πιθανώς θα βρείτε κάποιον που θα κήρυττε και έγραφε γι' αυτήν στην Αγγλία του 17ου αιώνα. Πολλές από αυτές τις ιδέες εξήχθησαν στην Αμερική, και μερικές από αυτές βρήκαν τρόπους να γίνουν «αξιοσέβαστες».

Μεγάλο μέρος της Νεωτερικότητας ξεκίνησε σε εκείνες τις δεκαετίες, και - ιδιαιτέρως αξιοσημείωτο - ξεκίνησε, ως θρησκευτικές ιδέες. Η Νεωτερικότητα ανέκαθεν ήταν ένα θρησκευτικό κίνημα.

Θέλω να επιστρέψω στην εικόνα ενός τσουνάμι. Μια μόνο έκρηξη ή τεκτονική μετατόπιση σε ένα ωκεάνιο περιβάλλον είναι αρκετή για να κατακλύσει τις ακτές τεράστιων περιοχών. Γύρω στο 8.000 π.Χ., μια κατολίσθηση στην Σκανδιναβία δημιούργησε ένα τσουνάμι που πλημμύρισε τεράστια τμήματα της Νότιας Αγγλίας αλλά και άλλων περιοχών της Βρετανίας, και βοήθησε να έρθει το τέλος της «Doggerland» - της αρχαίας (προ 10 χιλιάδων ετών) χερσαίας γέφυρας που συνέδεε την Βρετανία με την ήπειρο της Ευρώπης.  (εικόνα χάρτη). Μπορούμε μόνο να φαντασθούμε τι αλλαγές αυτό θα είχε επιφέρει εκείνη την εποχή.

Το θρησκευτικό/πολιτικό τσουνάμι που ήταν η Αγγλία του 17ου αιώνα (μ.Χ.) συνεχίζει να κατακλύζει τον κόσμο με συντρίμμια της Νεωτερικότητας. Από πολλές απόψεις, είμαστε το ίδιο ανίσχυροι ενώπιόν της, όσο ήταν οι προϊστορικοί κάτοικοι της Βρετανίας ενώπιον εκείνης της πλυμμυρίδας της Βόρειας Θάλασσας.

Μέσα σε αυτή την τύρβη πολιτισμού και κατακλυσμού, αξίζει να αναλογισθούμε την (Ορθόδοξη) Εκκλησία ως κιβωτό σωτηρίας και ασφάλειας. Είναι μια αρχαία εικόνα της Εκκλησίας: ένας χώρος όπου ο Θεός συγκεντρώνει αυτούς που διασώζονται. Ωστόσο, η κιβωτός δεν είναι όργανο για την διαχείριση πλημμυρών. Είναι μια σχεδία. Η Νεωτερικότητα φαντάζεται τον εαυτό της ως διαχειριστή του κόσμου και των ιστορικών διαδικασιών του. Είναι μια ιδέα που από μόνη της αποτελεί μέρος της καταστροφικής πλυμμυρίδας της εποχής μας.

Δεν είμαστε εμείς η αιτία του τσουνάμι, ούτε καν μπορούμε να επισημάνουμε ποιοί έχουν κατακλυσθεί περισσότερο από το τσουνάμι. Σε ατομικό επίπεδο, η Ιστορία μπορεί να αντιμετωπισθεί με επιλογές (πολλές φορές). Σε αθροιστικό επίπεδο, η Ιστορία είναι το αποτέλεσμα επιλογών που έγιναν πριν από πολύ καιρό και από άλλους, και - ακόμα και τότε - εκείνες οι επιλογές σπάνια περιγράφονται με ακρίβεια ως συνειδητές αποφάσεις.

Αν καθίσετε να παρατηρήσετε ένα ρυάκι για πολλή ώρα, ίσως παίζοντας στα ρηχά του με ξύλα και άλλα (μια δραστηριότητα που μου έχουν προσφέρει τα εγγόνια μου κατά καιρούς), είναι πολύ πιθανό να σκεφθείτε πόσο απόλυτα συνδεδεμένα είναι τα πολλά ρεύματα και ροές νερού μεταξύ τους. Μια κίνηση σε ένα σημείο της ροής μπορεί να επιφέρει μια αντίδραση αρκετά πιο πέρα – αν και το πιο πέρα σημείο μπορεί να γνωρίζει ελάχιστα για το τι συνέβη πιο πριν.  Εμείς -τα άτομα που κατοικούμε στο παρόν σημείο μέσα στην ροή του Χρόνου - φανταζόμαστε τις αποφάσεις μας σαν να ήταν ανεξάρτητες από τα τόσα πολλά που είχαν προηγηθεί. Εμείς επιβαίνουμε στην κιβωτό της Ορθόδοξης πίστης, με πολύ λίγη απορία για το πώς αυτό το συγκεκριμένο «κομμάτι ξύλου» βρέθηκε να επιπλέει ακριβώς εδώ, ακριβώς αυτή την στιγμή. Στην πραγματικότητα, έφθασε εδώ επιβαίνοντας το τσουνάμι της Νεωτερικότητας.

Οι παράξενες ιδέες της Αγγλίας του 17ου αιώνα ξεβράσθηκαν στις ακτές της Αμερικής και παρείχαν την «ξυλεία» για το μοντέρνο έργο. Εξαπλώθηκαν και προς άλλες κατευθύνσεις. Μέσω των εθνών της Ευρώπης (με την βοήθεια άλλων τοπικών τσουνάμι), ξεβράσθηκαν εν καιρώ στην Ρωσία. Ακριβώς όπως η Αγγλία είχε τον Εμφύλιο Πόλεμο το 1600, έτσι και η Ρωσία είχε τον Εμφύλιο Πόλεμο το 1900, με δανεικές ιδέες και συνθήματα και βελτιωμένες τεχνικές. Ο Αγγλικός Εμφύλιος Πόλεμος αποκεφάλισε ένα βασιλιά και κρέμασε έναν αρχιεπίσκοπο. Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Ρωσία εκτέλεσε ολόκληρη την βασιλική οικογένεια και έπνιξε τα χωράφια αυτής της γης με το αίμα εκατομμυρίων Χριστιανών (και πολλών άλλων).

Όπως υψώθηκε το νερό από αυτό το τσουνάμι, ξέβρασε μια ιντελιγκέντσια και μια Εκκλησία στις ακτές της Δυτικής Ευρώπης και της Αμερικής. Μερικές από τις φωνές αυτών των πολιτικών/θρησκευτικών υπολειμμάτων μίλησαν καλά και ευγενικά στα Δυτικά καταφύγια διάσωσής τους. Μάλιστα μίλησαν τόσο καλά και ευγενικά, που, με τον καιρό, πολλά από τα παιδιά εκείνων των παραδείσων διάσωσης ενώθηκαν μαζί τους μέσα στην κιβωτό της ασφάλειάς τους. Η Ορθοδοξία ήρθε με ευπρόσδεκτη μορφή στις ακτές μας (σημ.: εννοεί ακτές των ΗΠΑ), μετά το κύμα των φρικαλεοτήτων του κομμουνισμού. Μιλώντας ιστορικά, ήταν μία ευπρόσδεκτη ατυχία.

Μέσα από την κιβωτό, εμείς βλέπουμε τα πράγματα λίγο διαφορετικά. Πρώτον, έχουμε εμπιστοσύνη πως ο Θεός είναι και ο Κύριος των τσουνάμι - όπως είναι ο Κύριος του σπουργιτιού και των κρίνων στους αγρούς.  Το μυστήριο του πώς εργάζεται τα πάντα για την σωτηρία μας, συνοψίζεται με την σταύρωσή Του. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του μυστηρίου είναι απλώς αδιαφανές σε εμάς. Είναι ομολογία της πίστεως, πως ο Σταυρός αντιπροσωπεύει την ερμηνεία όλων των πραγμάτων. Είναι αυτό που εγώ έμαθα, μέσα στην κιβωτό.

Όντας έτσι τα πράγματα, εναπόκειται σε εμάς να ευχαριστούμε τον Θεό πάντων ένεκεν, να προσπαθούμε να μείνουμε στεγνοί, και να περιμένουμε να υποχωρήσουν τα ύδατα.