Αν νομίζετε ότι οι Μάρτυρες του Ιεχωβά είναι Χριστιανοί, ε λοιπόν, έχετε ήδη εξαπατηθεί.

Το πιο περίεργο δεν ήταν πως οι άνθρωποι έφυγαν από τους Μάρτυρες του Ιεχωβά. Ήταν το ότι πολλοί από αυτούς δεν έφυγαν ποτέ επίσημα. Συνέχιζαν να παρίστανται στις συναθροίσεις σε Αίθουσες της Βασιλείας, να εμφανίζονται δραστήριοι στα χαρτιά. Και όμως, εσωτερικά κάτι είχε αλλάξει.

Ερωτήματα που κάποτε έμοιαζαν επικίνδυνα γίνονταν όλο και πιο δύσκολο να φιμωθούν. Η αμφιβολία δεν ήταν πλέον μεμονωμένη. Και για πρώτη φορά, πολλά μέλη συνέκριναν αυτά που τους έλεγαν, με αυτά που μπορούσαν τώρα να επαληθεύσουν οι ίδιοι.

«Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά αποσχίσθηκαν από τον Χριστιανισμό, ακολουθώντας ένα μη τριαδικό σύστημα πεποιθήσεων. Μόνο 144.000 θα πάνε στον παράδεισο.»

Στην αρχή, η οργάνωση έμοιαζε ακόμα σταθερή. Οι αριθμοί υπήρχαν ακόμα. Η δομή υπήρχε ακόμα. Η ρουτίνα υπήρχε ακόμα. Αλλά κάτω από όλα αυτά, μια άλλη πραγματικότητα σχηματιζόταν σιωπηλά.

Οι συναθροίσεις συγχωνεύονταν. Οι Αίθουσες της Βασιλείας εξαφανίζονταν. Η συμμετοχή γινόταν όλο και πιο δύσκολο να μετρηθεί. Και περισσότερα μέλη μάθαιναν έναν όρο που μόλις υπήρχε πριν από λίγα χρόνια: «Σωματικά Εντός, Νοερά Εκτός» - κάτι που εγείρει ένα ανησυχητικό ερώτημα. Αν δεν καταρρέει τίποτε, τότε γιατί ξαφνικά όλα φαίνονται διαφορετικά;

Για χρόνια, η οργάνωση επικαλείτο την ίδια απόδειξη ότι όλα λειτουργούσαν: αναφορές ανάπτυξης, παγκόσμια επέκταση, νέα βαπτίσματα, παγκόσμια δραστηριότητα. Και στα χαρτιά, οι αριθμοί εξακολουθούσαν να φαίνονται ισχυροί. Αλλά μέσα σε πολλές συναθροίσεις η εμπειρία έμοιαζε διαφορετική. Οι συναθροίσεις φαίνονταν πιο ήσυχες. Λιγότεροι νέοι σχολίαζαν. Ολόκληρες σειρές ήταν άδειες σε αίθουσες που κάποτε έμοιαζαν γεμάτες.

Στην αρχή, πολλά μέλη τα παρέβλεπαν. Ίσως ήταν τοπικό πράγμα. Ίσως οι άνθρωποι μετακινούνταν. Ίσως η πανδημία διέκοψε τις ρουτίνες. Μόνο που στη συνέχεια, το ίδιο μοτίβο άρχισε να εμφανίζεται ταυτόχρονα σε διαφορετικές χώρες.

Οι συναθροίσεις συγχωνεύονταν. Ορισμένες Αίθουσες Βασιλείας πουλήθηκαν εντελώς. Περιοχές που κάποτε υποστήριζαν πολλαπλές συναθροίσεις ξαφνικά μειώθηκαν σε μία. Επισήμως, αυτές οι αλλαγές περιγράφηκαν ως «αποτελεσματική χρήση πόρων». Αλλά αυτή η εξήγηση δημιούργησε ένα άλλο ερώτημα: Αν η ανάπτυξη ήταν ακόμα ισχυρή, γιατί να μειωθούν οι φυσικές τοποθεσίες;

Και εκεί ήταν που τα πράγματα άρχισαν να γίνονται πιο δύσκολα να αγνοηθούν, επειδή οι αλλαγές δεν ήταν αρκετά δραματικές ώστε να μοιάζουν με κατάρρευση. Ήταν ανεπαίσθητες, ήσυχες προσαρμογές, μικρότερες ενοποιήσεις, απλοποιημένες αναφορές, μειωμένες προσδοκίες. Η δομή εξακολουθούσε να υπάρχει, αλλά η ατμόσφαιρα που την περιέβαλλε είχε αλλάξει.

Οι πρώην πρεσβύτεροι άρχισαν να παρατηρούν μια άλλη παράξενη μετατόπιση μέσα στις αναφορές των συναθροίσεων.

«Ήμουν πρεσβύτερος στους Μάρτυρες του Ιεχωβά στο Άκρον του Οχάιο, και επέβαλα κανόνες που κατέστρεφαν οικογένειες...»

Η λεπτομερής καταγραφή της δραστηριότητας σιγά-σιγά έγινε ευρύτερη και λιγότερο ακριβής. Αντί να μετρά το βάθος της συμμετοχής, το σύστημα επικεντρώθηκε όλο και περισσότερο σε κάτι απλούστερο. Ήταν ένα άτομο δραστήριο, ή όχι; Μετά - άπαξ και η μέτρηση γίνεται απλούστερη - ένα άλλο πράγμα γίνεται πιο δύσκολο να το δει κανείς. Η παρακμή. Όχι η προφανής παρακμή, αλλά η αθόρυβη παρακμή - το είδος που κρύβεται μέσα σε σταθεροφανείς αριθμούς. Σε κάποιο σημείο, οι αλλαγές σταμάτησαν να φαίνονται προσωρινές. Άρχισαν να φαίνονται σκόπιμες.

Για δεκαετίες, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά μετρούσαν την πνευματική δύναμη μέσω της ορατής δραστηριότητας, των ωρών που αφιέρωναν στο κήρυγμα, της διανομής εντύπων, των επανεπισκέψεων, και των μελετών της Βίβλου. Όλα τα μετρούσαν προσεκτικά. Στη συνέχεια, σιγά-σιγά αυτό το σύστημα άρχισε να αλλάζει. Οι απαιτήσεις έγιναν ελαφρύτερες. Η αναφορά έγινε απλούστερη. Τα πρότυπα συμμετοχής έγιναν ευρύτερα.

Στην επιφάνεια, αυτές οι προσαρμογές έμοιαζαν πρακτικές, ακόμη και συμπαθητικές. Όμως άλλαξαν και κάτι βαθύτερο επειδή, άπαξ και σταματήσει ένα ίδρυμα να μετρά την προσπάθεια με ακρίβεια, καθίσταται επίσης πιο δύσκολο να μετρηθεί η εξασθένηση της συμμετοχής. Και εκεί είναι που εμφανίστηκε μια άλλη αντίφαση.

Η οργάνωση εξακολουθούσε να μιλάει την γλώσσα του επείγοντος. Το Τέλος πάντα πλησίαζε. Ο Χρόνος πάντα λιγόστευε. Ο Κόσμος πάντα πλησίαζε στην κατάρρευση.

Όμως και η ίδια η δομή προσαρμοζόταν, με τρόπους που έμοιαζαν λιγότερο επείγοντες. Οι συναθροίσεις έγιναν περισσότερο ψηφιακές. Το δημόσιο κήρυγμα έγινε λιγότερο κεντρικό. Το περιεχόμενο των βίντεο αντικατέστησε ακόμα περισσότερο την τοπική διδασκαλία. Οι συγκεντρωτικές εκπομπές έγιναν το συναισθηματικό κέντρο της θρησκείας. Και πολλά μέλη με μακρά παράδοση παρατήρησαν κάτι άλλο. Η θρησκεία τώρα φάνταζε διαφορετική απ’ ό,τι κάποτε: λιγότερο προσωπική, λιγότερο τοπική, πιο ελεγχόμενη, πιο απόμακρη.

Ταυτόχρονα, οι προβληματικές παλαιότερες διδασκαλίες έγιναν πιο εύκολες να ξαναβρεθούν διαδικτυακά. Οι αποτυχημένες προσδοκίες γύρω από το 1975 επανήλθαν στην επιφάνεια. Οι παλαιότερης γενιάς διδασκαλίες συγκρίθηκαν δίπλα σε νεότερες εκδοχές. Και αυτό το περίπλοκο δόγμα των επικαλυπτόμενων γενεών άρχισε να εγείρει ερωτήματα που πολλά νεότερα μέλη δυσκολεύτηκαν να τα εξηγήσουν.

Αλλά ίσως η πιο σημαντική μετατόπιση δεν ήταν δογματική. Ήταν ψυχολογική. Γιατί μόλις οι άνθρωποι αρχίσουν να παρατηρούν τους ορισμούς να αλλάζουν σε πραγματικό χρόνο, η ίδια η βεβαιότητα αρχίζει να αποσταθεροποιείται. Και μόλις η βεβαιότητα αποδυναμωθεί, ένα άλλο συναίσθημα εισέρχεται αθόρυβα στο σύστημα. Η καχυποψία. Η πραγματική μετατόπιση δεν συνέβαινε δημόσια. Συνέβαινε εσωτερικά. Αθόρυβα.

Μέσα στην οργάνωση, ένας αυξανόμενος αριθμός μελών εξακολουθούσε να παρακολουθεί συναθροίσεις, ενώ κατ' ιδίαν αμφισβητούσε σχεδόν τα πάντα. Σχολίαζαν, συμμετείχαν σε ρουτίνες, πήγαιναν στην υπηρεσία αγρού, αλλά κάτι είχε αλλάξει στη σκέψη τους. Πρώην Μάρτυρες άρχισαν να χρησιμοποιούν έναν όρο για αυτό: «ΡΙΜΟ» (μεταφραζόμενος ελληνικά «ΦΕΝΕ» - Φυσικά Εντός, Νοερά Εκτός). Και αυτή η κατηγορία δημιούργησε ένα πρόβλημα που η οργάνωση δεν μπορούσε εύκολα να μετρήσει, επειδή τα ανενεργά μέλη είναι μεν ορατά, οι άνθρωποι που φεύγουν επίσης είναι ορατοί, αλλά η σιωπηλή αποδέσμευση είναι σχεδόν αόρατη. Στα χαρτιά, αυτά τα μέλη εξακολουθούσαν να θεωρούνται πιστοί συμμετέχοντες. Στην πραγματικότητα, πολλοί ήταν συναισθηματικά εξαντλημένοι.

Για δεκαετίες, οι Μάρτυρες διδάσκονταν να οργανώνουν ολόκληρη τη ζωή τους γύρω από το επείγον. Ο Αρμαγεδδών ήταν πάντα κοντά. Το σύστημα των πραγμάτων ήταν πάντα κοντά στο τέλος του. Οι θυσίες είχαν νόημα, επειδή ο ίδιος ο Χρόνος υποτίθεται πως έμεινε λίγος. Αλλά όταν το επείγον συνεχίζεται για γενιές, κάτι αρχίζει να συμβαίνει ψυχολογικά. Μερικά μέλη γίνονται πιο αφοσιωμένα. Άλλα μέλη σιγά-σιγά εξαντλούνται. Και η επαγγελματική εξουθένωση σπάνια φαίνεται δραματική στην αρχή. Μοιάζει με μειωμένο ενθουσιασμό, χαμένες συναθροίσεις, κάμερα ανενεργή στις διαδικτυακές συναντήσεις με Zoom, λιγότερη συναισθηματική ενέργεια, σιωπηλή απόσταση.

Ύστερα η πανδημία επιτάχυνε τα πάντα. Οι συναντήσεις μεταφέρθηκαν στο διαδίκτυο. Οι σωματικές ρουτίνες εξαφανίστηκαν από τη μια μέρα στην άλλη. Και για πολλούς Μάρτυρες, η απόσταση δημιούργησε κάτι απροσδόκητο. Χώρο για σκέψη. Χωρίς συνεχή προσωπική ενίσχυση, οι αμφιβολίες που κάποτε φάνταζαν επικίνδυνες έγινε πιο δύσκολο να κατασταλούν. Μερικά μέλη άρχισαν να ερευνούν ιδιωτικά για πρώτη φορά. Κάποια άλλα ανακάλυψαν κοινότητες πρώην Μαρτύρων του Ιεχωβά στο διαδίκτυο να συζητούν για εμπειρίες που τους ακούγονταν ανησυχητικά οικείες.

Και μετά, άλλη μία συνειδητοποίηση εξαπλώθηκε αθόρυβα στο διαδίκτυο. Πολλοί άνθρωποι ζούσαν διπλές ζωές μέσα στην θρησκεία. Όχι επειδή ήθελαν να εξαπατήσουν κανέναν, αλλά επειδή η φανερή αποχώρηση συχνά σήμαινε απώλεια γονέων, παιδιών, γάμων, ολόκληρων κοινωνικών κόσμων, πράγμα που δημιουργούσε μια παράξενη αντίφαση. Η οργάνωση μπορούσε ακόμα να φαίνεται ενωμένη εξωτερικά, ενώ εσωτερικά, η ίδια η πίστη έγινε πιο δύσκολο να μετρηθεί.

Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της, η οργάνωση έλεγχε τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη λάμβαναν πληροφορίες. Η αλήθεια κινείτο προς μια κατεύθυνση από το Κυβερνών Σώμα, στις δημοσιεύσεις, στους τοπικούς Πρεσβυτέρους, στα μεμονωμένα μέλη. Και για δεκαετίες, αυτή η δομή λειτούργησε, επειδή οι περισσότεροι Μάρτυρες δεν συνέκριναν ποτέ τις τρέχουσες διδασκαλίες με τις παλαιότερες. Εμπιστεύονταν την οργάνωση να ερμηνεύει την αλήθεια με συνέπεια, διαχρονικά.

Όμως το διαδίκτυο άλλαξε κάτι θεμελιώδες.

Για πρώτη φορά, τα μέλη μπορούσαν να ερευνήσουν την οργάνωση από έξω – παραμένοντας όμως μέσα σε αυτήν. Οι παλιές δημοσιεύσεις έγιναν αναζητήσιμες. Οι αποτυχημένες προβλέψεις του παρελθόντος, έγιναν μόνιμα παρούσες. Οι δογματικές αλλαγές μπορούσαν να συγκριθούν πλάϊ-πλάϊ. Και αυτό δημιούργησε ένα είδος πίεσης που η θρησκεία ως τότε δεν είχε βρεθεί αντιμέτωπη πλήρως: όχι κάποια έντονη εξέγερση, αλλά σύγκριση.

Ένας Μάρτυρας μπορεί πιθανότατα να πέσει πάνω σε ένα παλιό άρθρο που συζητά το 1975, έπειτα ένα άλλο που εξηγεί γιατί οι προσδοκίες έχουν αλλάξει, μετά σε ένα άλλο που επαναπροσδιορίζει την τωρινή γενιά δεκαετίες αργότερα, και ξαφνικά, μια μεμονωμένη σύγχυση έγινε ένα ορατό μοτίβο. Ταυτόχρονα, πρώην πρεσβύτεροι και μακροχρόνια μέλη άρχισαν να μιλούν δημόσια στο διαδίκτυο. Εμφανίστηκαν διαρροές εσωτερικών εγχειριδίων. Βίντεο από πρώην Μάρτυρες δημιουργούς εξαπλώθηκαν δια των YouTube, Reddit και Tik Tok.

Μετά ήρθε κάτι ακόμη πιο καταστροφικό: η Αυστραλιανή Βασιλική Επιτροπή. Δημόσιες ακροάσεις αποκάλυψαν πώς χειρίζονταν «εσωτερικά» τις καταγγελίες για κακοποίηση.

Μαρτυρίες από εκπροσώπους τής οργάνωσης εξαπλώθηκαν διαδικτυακά - πολύ πέρα ​​από την ίδια την Αυστραλία. Πολλοί Μάρτυρες είδαν αυτό το υλικό ιδιωτικά, και για κάποιους, αυτή ήταν η στιγμή που τα πάντα άλλαξαν, αφού οι πληροφορίες πλέον δεν εξαφανίζονταν όταν η ηγεσία τις παρέκαμπτε. Παρέμεναν αναζητήσιμες δια παντός. Αυτό δημιούργησε ένα νέο είδος αστάθειας. Όχι μια άμεση κατάρρευση, όχι ένας μαζικός πανικός, αλλά κάτι πιο αργό: ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ της εκδοχής τής οργάνωσης που θυμούνταν τα μέλη, και της εκδοχής που μπορούσαν τώρα να επαληθεύσουν ανεξάρτητα στο διαδίκτυο.

Έτσι, μόλις οι άνθρωποι αρχίζουν να συγκρίνουν ιστορίες διαχρονικά, ένα άλλο συναίσθημα αρχίζει να εξαπλώνεται αθόρυβα μέσα στο σύστημα: η δυσπιστία. Σε αυτό το σημείο, το μεγαλύτερο ερώτημα δεν ήταν πλέον γιατί αμφέβαλλαν οι άνθρωποι, αλλά ο λόγος που τόσοι πολλοί παρέμειναν παρά ταύτα. Εξωτερικά, η αποχώρηση από μια θρησκεία μπορεί να μοιάζει απλή. Σταματάμε την συμμετοχή. Προχωράμε πιο πέρα. Ξεκινάμε από την αρχή. Όμως μέσα στην κουλτούρα των Μαρτύρων του Ιεχωβά, η αποχώρηση συχνά έχει συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ την ίδια την πίστη. Επειδή η θρησκεία δεν είναι μόνο πνευματική. Γίνεται κοινωνική, συναισθηματική, ψυχολογική…

Για πολλά μέλη, ολόκληρος ο κόσμος τους υπάρχει μέσα στην οργάνωση: οικογενειακές σχέσεις, ομάδες φίλων, γάμος, ταυτότητα, ρουτίνα, σκοπός. Και μόλις κάποιος βαπτιστεί, η αποχώρησή του μπορεί να πυροδοτήσει κάτι πολύ βαρύτερο από την διαφωνία. Την απομόνωση. Οι γονείς σταματούν να μιλάνε με τα παιδιά. Οι φίλοι μιας ζωής εξαφανίζονται.

Ολόκληρα συστήματα υποστήριξης καταρρέουν σχεδόν εν μία νυκτί, δημιουργώντας άλλο ένα κρυφό στρώμα, μέσα στην οργάνωση: από ανθρώπους που δεν πιστεύουν πλέον πλήρως, αλλά παραμένουν, επειδή το κόστος της εγκατάλειψης φαντάζει αφόρητο.

Και εδώ είναι που το σύστημα γίνεται πιο δύσκολο να μετρηθεί με ακρίβεια, επειδή η ενεργή συμμετοχή πλέον δεν σημαίνει πάντα πεποίθηση. Μερικές φορές σημαίνει επιβίωση.

Ταυτόχρονα, πολλοί Πρεσβύτεροι άρχισαν να αισθάνονται εξαντλημένοι. Λιγότεροι εθελοντές κουβαλούσαν περισσότερες ευθύνες. Οι συναθροίσεις συγχωνεύονταν ενώ οι προσδοκίες παρέμεναν υψηλές. Η συναισθηματική πίεση αυξανόταν αθόρυβα στο παρασκήνιο και τα νεότερα μέλη ανταποκρίνονταν διαφορετικά απ’ ό,τι οι προηγούμενες γενιές: Ερευνούσαν έγκαιρα, ρωτούσαν έγκαιρα, συνέκριναν πληροφορίες έγκαιρα - κάτι που άλλαξε εντελώς το Χρονολόγιο επειδή, αν ξεκινήσει η αμφιβολία πριν από την ενηλικίωση, η διατήρηση γίνεται πολύ πιο ασταθής αργότερα.

Και αυτό οδηγεί σε ένα βαθύτερο ζήτημα που η οργάνωση πιθανώς συνεχίζει να δυσκολεύεται να το αντιμετωπίσει.

Τι συμβαίνει όταν ο φόβος της αποχώρησης γίνεται ισχυρότερος από την ίδια την πίστη;

Σε κάποιο σημείο, οι αλλαγές σταμάτησαν να μοιάζουν αμυντικές. Άρχισαν να μοιάζουν προσαρμοστικές. Η οργάνωση δεν συμπεριφερόταν πλέον σαν ένα σύστημα που προετοιμάζεται για ατελείωτη επέκταση. Συμπεριφερόταν σαν ένα σύστημα που προσαρμόζεται σε μια διαφορετική πραγματικότητα.

Οι Αίθουσες της Βασιλείας συνέχισαν να εξαφανίζονται σε ορισμένες περιοχές. Οι συναθροίσεις συγχωνεύονταν πιο συχνά. Η φυσική παρουσία είχε μικρότερη σημασία, καθώς η ψηφιακή συμμετοχή έγινε η κανονικότητα.

Επίσημα, αυτό ήταν εκσυγχρονισμός. Αλλά ο εκσυγχρονισμός μπορεί επίσης να κρύβει μια άλλη διαδικασία. Την συρρίκνωση. Γιατί όταν οι θεσμοί χάνουν την φυσική τους βάση, κάτι σημαντικό αλλάζει ψυχολογικά. Η κοινότητα γίνεται λιγότερο απτή. Η συμμετοχή γίνεται πιο εύκολο να μειωθεί αθόρυβα, η απόσταση γίνεται πιο εύκολο να διατηρείται, και πολλοί Μάρτυρες παρατήρησαν μια άλλη μετατόπιση να συμβαίνει ταυτόχρονα: την ίδια την θρησκεία την ένοιωσαν πιο συγκεντρωτική από πριν. Οι τοπικές προσωπικότητες είχαν λιγότερη σημασία. Η τοπική διδασκαλία είχε λιγότερη σημασία. Τα πάντα έρρεαν όλο και περισσότερο μέσω επίσημων εκπομπών, βίντεο και μηνυμάτων του Κυβερνώντος Σώματος. Η οργάνωση φαινόταν πιο ενωμένη εξωτερικά, αλλά εσωτερικά, ορισμένα μακροχρόνια μέλη ένιωθαν κάτι να γίνεται πιο αδύναμο. Η σύνδεση.

Ταυτόχρονα, τα πρότυπα αναφορών συνέχισαν να απλοποιούνται. Το δημόσιο κήρυγμα έχασε μέρος της παλιάς του έντασης. Οι απαιτήσεις μετριάστηκαν με ανεπαίσθητους τρόπους που θα φάνταζαν αδιανόητοι δεκαετίες νωρίτερα. Και αυτό έθεσε ένα άλλο άβολο ερώτημα. Αν το επείγον πράγματι εντεινόταν, γιατί οι προσδοκίες μοιάζουν να μειώνονται;

Επειδή τα συστήματα υπό πίεση συχνά απλοποιούνται για να διατηρήσουν τη σταθερότητα - όχι παραδεχόμενοι την αδυναμία, αλλά επαναπροσδιορίζοντας αθόρυβα με τι μοιάζει η επιτυχία. Και ίσως αυτή ήταν η βαθύτερη μετατόπιση από όλες. Όχι πως οι άνθρωποι εγκατέλειπαν ανοιχτά την οργάνωση, αλλά πως η ίδια η οργάνωση φαινόταν να υιοθετεί ένα κόσμο όπου η βεβαιότητα δεν έφερε πλέον την ίδια δύναμη που είχε κάποτε.

Σήμερα, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά εξακολουθούν να υπάρχουν ως παγκόσμια οργάνωση. Οι συναθροίσεις εξακολουθούν να πραγματοποιούνται. Οι δημοσιεύσεις συνεχίζονται. Η δομή εξακολουθεί να υπάρχει. Και αυτό είναι που καθιστά την κατάσταση τόσο δύσκολο να οριστεί με σαφήνεια, επειδή αυτό δεν μοιάζει με κατάρρευση με την παραδοσιακή έννοια. Δεν υπάρχουν άδεια κεντρικά γραφεία, ούτε δημόσια έκρηξη, ούτε ξαφνική εξαφάνιση.

Αντ' αυτού, κάτι πιο αθόρυβο φαίνεται να συμβαίνει: ένας αργός διαχωρισμός μεταξύ εμφάνισης και εμπειρίας. Επίσημα, η ανάπτυξη συνεχίζεται, αλλά πολλά μέλη περιγράφουν την συναισθηματική τους εξάντληση. Επίσημα, η ενότητα παραμένει ισχυρή, αλλά οι διαδικτυακές κοινότητες γεμάτες με αμφιβάλλοντες Μάρτυρες συνεχίζουν να αναπτύσσονται σιωπηλά στο παρασκήνιο.

Και ίσως το πιο παράξενο είναι το εξής: και οι δύο πραγματικότητες υπάρχουν και τώρα, ταυτόχρονα. Για τα πιστά μέλη, η οργάνωση εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει την βεβαιότητα, την αλήθεια και την επιβίωση.

Για τους άλλους, μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα σύστημα που προσπαθεί να διατηρήσει την σταθερότητα, ενώ παράλληλα προσαρμόζεται αργά στην αποδυνάμωση της πεποίθησης κάτω από την επιφάνεια. Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που οι αλλαγές φαίνονται τόσο δύσκολο να εξηγηθούν: επειδή οι θεσμοί σπάνια ανακοινώνουν πότε η πίστη αρχίζει να διαβρώνεται εσωτερικά.

Συνήθως τα σημάδια εμφανίζονται με ανεπαίσθητους τρόπους. Με πιο αθόρυβες συναντήσεις, απλούστερες προσδοκίες, σιωπηλή συμμετοχή, με άτομα που παραμένουν σωματικά παρόντα ενώ νοερά παρασύρονται κάπου εντελώς αλλού.