Στη βλάστηση τής γης ήταν ευλογία ακόμα και τα δηλητηριώδη φυτά. 5η Ομιλία εις την Εξαήμερον Αγίου Βασιλείου Καισαρείας. Περί βλαστήσεως. Κεφάλαια 4-5

Κείμενο

Μετάφραση

δ'. Τι είπω; τι σιωπήσω; Εν πλουσίοις τής κτίσεως θησαυροίς άπορος μεν η εύρεσις τού τιμιωτέρου, δυσφορωτάτη δε η ζημία τού παρεθέντος.

Βλαστησάτω η γη βοτάνην χόρτου. Και ευθέως συνεξεδόθη τοις τροφίμοις τα δηλητήρια· μετά τού σίτου το κώνειον· μετά τών λοιπών τροφίμων ελλέβορος, και ακόνιτον, και μανδραγόρας, και ο τής μήκωνος οπός.

Τι ουν; αφέντες το επί τοις χρησίμοις την χάριν ομολογείν, εγκαλέσομεν τω δημιουργώ επί τοις φθαρτικοίς ημών τής ζωής; εκείνο δε ου λογισόμεθα, ότι ου πάντα τής γαστρός ένεκεν τής ημετέρας δεδημιούργηται; Αλλ ημίν μεν αι αποτεταγμέναι τροφαί πρόχειροι και πάσιν εύγνωστοι· έκαστον δε τών γενομένων ίδιόν τινα λόγον εν τη κτίσει πληροί.

Μη γαρ επειδή σοι δηλητήριον το ταύριον αίμα, τούτου ένεκεν έδει ή μη παραχθήναι το ζώον, ή παραχθέν άναιμον είναι, ού τής ισχύος προς τοσαύτα ημών επιδείται ο βίος;

Αλλά σοι μεν αυτάρκης ο σύνοικος λόγος προς την φυλακήν τών ολεθρίων. Ου δήπου γαρ πρόβατα μεν και αίγες ίσασιν αποφεύγειν τα κακούντα αυτών την ζωήν, μόνη τη αισθήσει το βλαβερόν διακρίνοντα· σοι δε ω και λόγος πάρεστι, και ιατρική τέχνη το χρήσιμον εκπορίζουσα, και η τών προλαβόντων πείρα τών βλαπτόντων την φυγήν υποβάλλουσα, χαλεπόν εστιν, ειπέ μοι, εκκλίναι τα δηλητήρια;

Έστι δε τούτων ουδέν αργώς, ουδέν αχρήστως γεγενημένον. Ή γαρ τροφήν παρέχει τινί τών αλόγων· ή και ημίν αυτοίς παρά τής ιατρικής τέχνης εις παραμυθίαν τινών αρρωστημάτων εξεύρηται. Το μεν γαρ κώνειον οι ψάρες βόσκονται, δια την κατασκευήν τού σώματος την εκ τού δηλητηρίου βλάβην αποδιδράσκοντες. Λεπτούς γαρ έχοντες τους επί τής καρδίας πόρους, φθάνουσιν εκπέψαι το καταποθέν, πριν την απ αυτού ψύξιν τών καιρίων καθάψασθαι. Ελλέβορος δε ορτύγων εστί τροφή, ιδιότητι κράσεως την βλάβην αποφευγόντων.

Έστι δε και αυτά ταύτα εν καιρώ ποτε και ημίν χρήσιμα. Δια μεν γαρ τού μανδραγόρου ύπνον ιατροί κατεπάγουσιν· οπίω δε τας σφοδράς οδύνας τών σωμάτων κατακοιμίζουσιν. Ήδη δε τινες τω κωνείω και το λυσσώδες τών ορέξεων κατεμάραναν· και τω ελλεβόρω πολλά τών χρονίων παθών εξεμόχλευσαν. Ώστε ό ενόμιζες έχειν κατά τού κτίσαντος έγκλημα, τούτό σοι εις προσθήκην ευχαριστίας περιελήλυθε.

ε'. Βλαστησάτω η γη βοτάνην χόρτου. Πόσην αυτόματον λέγει τροφήν εν τούτοις, την τε εν ρίζαις, και την εν αυτή τη βοτάνη, και την εν καρποίς ήδη; πόσην δε την εξ επιμελείας και γεωργίας ημίν προσγινομένην; Ουκ ευθύς εκέλευσε σπέρμα και καρπόν αναδοθήναι, αλλά βλαστήσαι και χλοάσαι την γην, και τότε εις σπέρμα τελειωθήναι, ίνα το πρώτον εκείνο πρόσταγμα διδασκάλιον τη φύσει γένηται προς την εξής ακολουθίαν.

Πώς ουν κατά γένος, φησίν, η γη προφέρει τα σπέρματα, οπότε σίτον πολλάκις καταβαλόντες, τον μέλανα τούτον πυρόν συγκομίζομεν;

Αλλά τούτο ουχί προς έτερον γένος εστί μεταβολή, αλλ οιονεί νόσος τις και αρρωστία τού σπέρματος. Ου γαρ απέθετο το είναι σίτος, αλλ εμελάνθη δια τής καύσεως, ως και εξ αυτής εστι τής προσηγορίας μαθείν. Τη υπερβολή γαρ τού κρύους υπερκαείς, προς ετέραν και χρόαν και γεύσιν μετέπεσεν. Και μέντοι και πάλιν λέγεται, επειδάν γης επιτηδείας και αέρων ευκράτων λάβηται, προς το αρχαίον είδος επανιέναι. Ώστε ουδέν παρά το πρόσταγμα εύροις αν εν τοις φυομένοις επιτελούμενον.

Η δε λεγομένη αίρα, και όσα λοιπά νόθα σπέρματα τοις τροφίμοις εγκαταμέμικται, άπερ ζιζάνια προσαγορεύειν σύνηθες τη Γραφή, ουκ εκ τής τού σίτου μεταβολής γίνεται, αλλ εξ οικείας αρχής υπέστη, ίδιον έχοντα γένος. Άπερ την εικόνα πληροί τών παραχαρασσόντων τα τού Κυρίου διδάγματα, και μη γνησίως μαθητευομένων τω λόγω, αλλ εκ τής τού πονηρού διδασκαλίας διεφθαρμένων, καταμιγνύντων δε εαυτούς τω υγιαίνοντι σώματι τής Εκκλησίας, ίν εκ τού αφανούς τας παρ εαυτών βλάβας τοις ακεραιοτέροις εμβάλωσιν.

Ήδη δε ο Κύριος και την τελείωσιν τών εις αυτόν πεπιστευκότων τη τών σπερμάτων αυξήσει παρεικάζει, λέγων· Ως όταν άνθρωπος βάλη τον σπόρον επί τής γης, και καθεύδη, και εγείρηται νύκτα και ημέραν, και ο σπόρος εγείρηται, και μηκύνηται, ως ουκ οίδεν αυτός. Αυτομάτη γαρ η γη καρποφορεί πρώτον χόρτον, είτα στάχυν, είτα πλήρη σίτον εν τω στάχυϊ.

Βλαστησάτω η γη βοτάνην. Και εν ακαριαία χρόνου ροπή από τής βλαστήσεως αρξαμένη η γη, ίνα φυλάξη τους νόμους τού κτίσαντος, πάσαν ιδέαν αυξήσεως διεξελθούσα, ευθύς προς το τέλειον ήγαγε τα βλαστήματα. Και λειμώνες μεν ήσαν βαθείς τη αφθονία τού χόρτου, τών δε πεδίων τα εύκαρπα φρίσσοντα τοις ληΐοις, εικόνα πελάγους κυμαίνοντος εν τη κινήσει τών ασταχύων απέσωζε.

Πάσα δε βοτάνη και παν λαχανηρόν γένος, και ει τι εν φρυγάνοις, και ει τι εν οσπρίοις, κατά πάσαν αφθονίαν τότε τής γης υπερείχεν. Ουδέ γαρ απότευγμά τι ην εν τοις τότε προβληθείσιν, ούτε γεωργών απειρίας, ούτε αέρων δυσκρασίας, ούτε τινός άλλης αιτίας τοις γινομένοις λυμαινομένης.

Ου μην ουδέ η καταδίκη ενεπόδιζε τη ευθηνία τής γης. Πρεσβύτερα γαρ ταύτα τής αμαρτίας δι ην κατεκρίθημεν, εν ιδρώτι τού προσώπου ημών εσθίειν τον άρτον.

δ'. Τι να πω και τι να παραλείψω; Μέσα στους πλούσιους θησαυρούς της πλάσης, από τη μια πλευρά είναι αδύνατο να βρει κανείς το πιο πολύτιμο, από την άλλη όμως είναι μεγάλη ζημιά ό,τι και αν παραλείψουμε.

«Ας βλαστήσει η γη χορτάρι». Και αμέσως, μαζί με τα φαγώσιμα, φύτρωσαν και τα δηλητήρια· μαζί με το σιτάρι το κώνειο· μαζί με τα υπόλοιπα φαγώσιμα ο ελλέβορος και το ακόνιτο και ο μανδραγόρας και το όπιο.

Τι λοιπόν; Θα σταματήσουμε να είμαστε ευγνώμονες για τα χρήσιμα και θα κατηγορήσουμε τον δημιουργό για τα φυτά που θανατώνουν τη ζωή μας; Και δεν θα σκεφτούμε ότι δεν δημιουργήθηκαν τα πάντα για τη δική μας κοιλιά; Αλλά οι τροφές που προορίζονται για εμάς είναι έτοιμες μπροστά μας και αναγνωρίζονται εύκολα· το κάθε δημιούργημα όμως εκπληρώνει κάποιον ιδιαίτερο λόγο μέσα στην κτίση.

Μήπως, επειδή το αίμα του ταύρου είναι για σένα δηλητήριο, έπρεπε ή να μη δημιουργηθεί το ζώο ή να δημιουργηθεί αλλά να είναι χωρίς αίμα — ένα ζώο του οποίου η δύναμη είναι αναγκαία για τόσα πράγματα της ζωής μας;

Αλλά η λογική που υπάρχει σ' εσένα, σου είναι αρκετή για να φυλάγεσαι από τα θανατηφόρα. Τα πρόβατα βέβαια και τα γίδια γνωρίζουν να αποφεύγουν τα θανατηφόρα και να διακρίνουν το βλαβερό μόνο με την αίσθηση· και εσύ που έχεις και λογική, και ιατρική επιστήμη που σου υποδεικνύει τα χρήσιμα, και την πείρα των παλαιοτέρων που σε συμβουλεύει να αποφεύγεις τα βλαβερά, δυσκολεύεσαι να αποφύγεις τα δηλητήρια;

Και τίποτε από αυτά δεν δημιουργήθηκε μάταια και άχρηστα. Διότι ή είναι τροφή κάποιου ζώου, ή και η δική μας ιατρική επιστήμη το βρήκε ως φάρμακο ορισμένων ασθενειών. Το μεν κώνειο το τρώνε τα ψαρόνια, τα οποία χάρη στην κατασκευή του σώματός τους δεν παθαίνουν καμία βλάβη από το δηλητήριο. Διότι έχουν λεπτούς τους αγωγούς της καρδιάς και προλαβαίνουν να χωνέψουν τελείως αυτό που κατάπιαν, προτού να βλάψει τα ζωτικά τους όργανα η παγωνιά που προέρχεται από αυτό. Ο δε ελλέβορος είναι τροφή των ορτυκιών, τα οποία αποφεύγουν τη βλάβη χάρη στην ιδιαίτερη κράση τους.

Αλλά αυτά τα ίδια είναι στην κατάλληλη περίσταση χρήσιμα και για εμάς. Διότι με τον μανδραγόρα οι γιατροί προκαλούν αναισθησία, με το όπιο δε αποκοιμίζουν τους φοβερούς πόνους των σωμάτων. Ακόμη δε και με το κώνειο μερικοί καταστέλλουν τις λυσσώδεις ορέξεις· και με τον ελλέβορο ξερίζωσαν πολλά χρόνια νοσήματα. Ώστε αυτό που νόμιζες ότι έχεις να το παρουσιάσεις ως κατηγορία εναντίον του δημιουργού, αυτό σου έγινε αιτία για επιπλέον ευχαριστία.

ε'. «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι». Πόση αυτοφυή τροφή εννοεί με αυτά! Τροφή από τις ρίζες, τροφή από το ίδιο το χορτάρι, τροφή από τους καρπούς! Και πόση τροφή που την πετυχαίνουμε με επιμέλεια και γεωργία! Δεν διέταξε να δοθεί αμέσως σπόρος και καρπός, αλλά να βγάλει η γη φυτά και να γεμίσει με χλόη, και τότε να λάβουν την τέλεια μορφή κατά την οποία εμφανίζεται ο σπόρος, ώστε εκείνο το πρώτο πρόσταγμα να γίνει για τη φύση συνταγή για το τι θα κάνει στο εξής.

Αλλά λένε: Πώς η γη φυτρώνει τους σπόρους κατά είδος, αφού πολλές φορές σπέρνουμε σιτάρι και θερίζουμε το γνωστό μαύρο σιτηρό (την ερυσίβη);

Αυτό όμως δεν είναι μεταβολή σε άλλο είδος, αλλά κατά κάποιον τρόπο μια νόσος και αρρώστια του σπόρου. Διότι δεν έπαψε να είναι σιτάρι, αλλά μαύρισε από το κάψιμο, όπως μας δίνει να καταλάβουμε και η ίδια η ονομασία του. Από το υπερβολικό κρύο κάηκε πολύ και πήρε άλλο χρώμα και άλλη γεύση. Λέγεται μάλιστα, ότι και πάλι, αν βρει γη κατάλληλη και κλίμα εύκρατο, επανέρχεται στην αρχική μορφή. Ώστε στα φυτά δεν θα βρεις να συμβαίνει τίποτε αντίθετο προς το πρόσταγμα.

Η δε λεγόμενη ήρα και όσα άλλα νόθα σπόρια αναμειγνύονται με τα φαγώσιμα, εκείνα που η Γραφή τα ονομάζει συνήθως ζιζάνια, δεν προέρχονται από τη μετατροπή του σιταριού, αλλά υπάρχουν από τη δική τους αρχική μορφή και αποτελούν ιδιαίτερο είδος. Αυτά εικονίζουν παραβολικά αυτούς που αλλοιώνουν τη διδασκαλία του Κυρίου και δεν μαθητεύουν στον (θείο) λόγο ως γνήσιοι μαθητές, αλλά είναι διεφθαρμένοι από τη διδασκαλία του πονηρού, και αναμειγνύουν τους εαυτούς τους στο υγιές σώμα της Εκκλησίας, για να προκαλέσουν κρυφά τις βλάβες τους στους πιο ακέραιους.

Ακόμη δε ο Κύριος και την τελείωση εκείνων που πιστεύουν σε αυτόν την παρομοιάζει με την αύξηση των σπόρων, και λέει: «Όπως όταν ένας άνθρωπος ρίξει τον σπόρο στη γη, και κοιμάται, και σηκώνεται νύχτα και ημέρα, και ο σπόρος βλασταίνει και μεγαλώνει χωρίς ο ίδιος να ξέρει πώς. Γιατί η γη από μόνη της καρποφορεί, πρώτα το χορτάρι, έπειτα το στάχυ, έπειτα γεμάτο σιτάρι μέσα στο στάχυ» (Μάρκ. 4,26-28).

«Ας βλαστήσει η γη χορτάρι». Και ακαριαία, αρχίζοντας η γη από το φύτρωμα, για να τηρήσει τους νόμους του δημιουργού, πέρασε όλα τα στάδια της αύξησης και αμέσως έφερε τα βλαστήματα στην τέλεια μορφή. Και εμφανίστηκαν λιβάδια με ψηλό και άφθονο χορτάρι, οι δε εύφορες πεδιάδες κυμάτιζαν με τον πράσινο τάπητα, παρουσιάζοντας με την κίνηση των σταχυών μια εικόνα πελάγους που κυματίζει.

Υψωνόταν δε τότε πάνω στη γη σε μεγάλη αφθονία κάθε φυτό και κάθε είδος λαχανικών και θάμνων και οσπρίων. Διότι τότε δεν υπήρχε στον φυτικό κόσμο τίποτε το αποτυχημένο, είτε από απειρία των γεωργών είτε από άσχημο καιρό είτε από καμία άλλη αιτία από αυτές που καταστρέφουν τις σοδειές.

Επίσης τότε ούτε η καταδίκη ήταν εμπόδιο στην ευφορία της γης. Διότι όλα αυτά είναι αρχαιότερα της αμαρτίας, για την οποία καταδικαστήκαμε να τρώμε το ψωμί μας «με τον ιδρώτα του προσώπου» μας (Γέν. 3,19).