Η δημιουργία τών θηρίων από τον Θεό είναι καλή και προνοητική και όχι κακή. 9η Ομιλία εις την Εξαήμερον Αγίου Βασιλείου Καισαρείας. Κεφάλαια 19-31

Κείμενο

Μετάφραση

Ούπω οι οδόντες τω σκύλακι και όμως δια του στόματος αμύνεται τον λυπήσαντα. Ούπω τα κέρατα τω μόσχω, και οίδε που τα όπλα αυτώ εμφυήσεται. ταύτα απόδειξιν έχει τού αδιδάκτους είναι τας φύσεις απάντων, και μηδέν είναι άτακτον μηδέ αόριστον εν τοις ούσιν, αλλά πάντα ίχνη φέρειν τής τού ποιήσαντος σοφίας, εν εαυτοίς δεικνύντα ότι εμπαράσκευα προς την φυλακήν τής οικείας αυτών σωτηρίας παρήχθη.

λόγου μεν άμοιρος ο κύων, ισοδυναμούσαν δε όμως τω λόγω την αίσθησιν έχει. α γαρ οι κατά πολλήν σχολήν τού βίου καθεζόμενοι μόλις εξεύρον, οι τού κόσμου σοφοί, τας τών συλλογισμών λέγω πλοκάς, ταύτα δείκνυται παρά τής φύσεως ο κύων πεπαιδευμένος. το γαρ ίχνος τού θηρίου διερευνώμενος, επειδάν εύρη αυτό πολυτρόπως σχιζόμενον, τας εκασταχού φερούσας εκτροπάς επελθών, μονονουχί την συλλογιστικήν φωνήν αφίησι δι' ων πράσσει·

Ή τήνδε, φησίν, ετράπη το θηρίον, ή τήνδε, ή επί τόδε το μέρος· αλλά μην ούτε τήνδε, ούτε τήνδε· λειπόμενόν εστι τήδε ωρμήσθαι αυτό. και ούτω τη αναιρέσει τών ψευδών ευρίσκει το αληθές.

τι περισσότερον ποιούσιν οι επί τών διαγραμμάτων σεμνώς καθεζόμενοι και την κόνιν καταχαράσσοντες, τριών προτάσεων αναιρούντες τας δύο, και εν τη λειπομένη το αληθές εξευρίσκοντες;

το δε μνημονικόν τής χάριτος τού ζώου τίνα τών αχαρίστων προς ευεργέτας ου καταισχύνει; όπου γε και φονευθείσι δεσπόταις κατ' ερημίαν, πολλοί τών κυνών επαποθανόντες μνημονεύονται.

ήδη δε τινες επί θερμώ τω πάθει και οδηγοί τοις εκζητούσι τους φονέας εγένοντο και υπό την δίκην αχθήναι τους κακούργους εποίησαν.

τι είπωσιν οι τον ποιήσαντα αυτούς και τρέφοντα Κύριον ου μόνον ουκ αγαπώντες, αλλά και φίλοις κεχρημένοι τοις λαλούσι κατά τού Θεού αδικίαν και τής αυτής αυτοίς τραπέζης μετέχοντες και παρ' αυτήν την τροφήν τών κατά τού τρέφοντος βλασφημιών ανεχόμενοι;

ε'.

Αλλ' επί την θεωρίαν τής κτίσεως επανίωμεν.

τα ευαλωτότερα τών ζώων πολυγονώτερα. δια τούτο πολυτόκοι λαγωοί, και αίγες άγριαι και πρόβατα άγρια διδυμοτόκα, ίνα μη επιλείπη το γένος υπό τών ωμοβόρων εκδαπανώμενον.

τα δε φθαρτικά τών άλλων ολιγοτόκα. όθεν λέοντος ενός μόλις η λέαινα μήτηρ γίνεται. ταις γαρ ακμαίς τών ονύχων διασπαράξας την μήτραν, ούτω πρόεισιν, ως φασι·

και έχιδναι τας μήτρας εκφαγούσαι προέρχονται, πρέποντας τη γεννησαμένη τους μισθούς εκτιννύουσαι.

ούτως ουδέν απρονόητον εν τοις ούσιν, ουδέ τής επιβαλούσης αυτοίς επιμελείας άμοιρα. καν αυτά τα μέλη των ζώων καταμάθης, ευρήσεις ότι ούτε περιττόν τι ο Κτίσας προσέθηκεν, ούτε αφείλε τών αναγκαίων.

τοις σαρκοφάγοις ζώοις οξείς τους οδόντας ενήρμοσε· τοιούτων γαρ ην χρεία προς το τής τροφής είδος. α δε εξ ημισείας ώπλισται τοις οδούσι, πολλαίς και ποικίλαις αποθήκαις τών τροφών παρεσκεύασε. δια γαρ το παρά την πρώτην μη αρκούντως καταλεπτύνεσθαι την τροφήν, έδωκεν αυτοίς το καταποθέν πάλιν αναπεμπάζεσθαι, ώστε καταλεανθέν τω μηρυκισμώ προσοικειούσθαι τω τρεφομένω.

Στόμαχοι και εχίνοι και κεκρύφαλοι και ένυστρα ουκ αργώς έγκειται των ζώων τοις έχουσιν, αλλ' αναγκαίων χρείαν έκαστον εκπληροί.

Μακρός ο τράχηλος τής καμήλου, ίνα τοις ποσίν εξισάζηται και εφικνήται τής βοτάνης εξ ης αποζή.

βραχύς και τοις ώμοις ενδεδυκώς ο τράχηλος τής άρκτου· και λέοντος δε και τίγριδος και τών λοιπών, όσα τούτου τού γένους· ότι ουκ εκ τής πόας αυτοίς η τροφή, ουδέ ανάγκη προς την γην κατακύπτειν, σαρκοφάγοις ούσι και εκ τής άγρας τών ζώων διαρκουμένοις.

τι βούλεται η προνομαία τω ελέφαντι;

ότι μέγα το ζώον και τών χερσαίων το μέγιστον, εις την τών εντυγχανόντων έκπληξιν παραχθέν, πολύσαρκον εχρήν είναι και συμπεφορημένον το σώμα. τούτω ει μέγας και αναλογών τοις ποσίν ο τράχηλος προσετέθη, δυσμεταχείριστος αν ην, τω υπερβάλλοντι βάρει καταρρέπων αεί προς το κάτω.

νυν δε η μεν κεφαλή δι’ ολίγων τών τού αυχένος σπονδύλων προς την ράχιν συνάπτεται· έχει δε την προνομαίαν την τού τραχήλου χρείαν αποπληρούσαν, δι’ ης και την τροφήν προσάγεται και το ποτόν ανιμάται.

αλλά και αδιάρθρωτοι αυτώ οι πόδες, οιονεί κίονες ηνωμένοι, το βάρος υποστηρίζουσιν. ει γαρ χαύνα αυτώ και δίυγρα υπετέθη τα κώλα, συνεχείς αν εγίνοντο τών άρθρων αι εκτροπαί, συγκλάζοντος και διανισταμένου κουφίζειν το βάρος μη εξαρκούντων. νυν δε βραχύς αστράγαλος υπόκειται τω ποδί τού ελέφαντος, ούτε μέντοι εις αγκύλην ούτε εις γόνυ διήρθρωται. ου γαρ αν υπήνεγκε το τών άρθρων ολισθηρόν την πολυσαρκίαν τού ζώου πολλήν αυτώ περικεχυμένην και περιτρέμουσαν.

όθεν χρεία γέγονε τού μυκτήρος εκείνου μέχρι ποδών καθιεμένου.

ουχ οράς εν τοις πολέμοις, ότι οιονεί πύργοι τινές έμψυχοι τής φάλαγγος προηγούνται, ή βουνοί τινες σάρκινοι ανυπόστατον έχοντες την ορμήν τών εναντίων τον συνασπισμόν διακόπτουσιν; οις

ει μη ην αναλογούντα τα κάτω, προς ουδένα αν χρόνον το ζώον διήρκεσε. νυν δε ήδη τινές ιστορούσι και τριακόσια έτη και πλείω τούτων βιούν τον ελέφαντα· δια τούτο συμπεπηγός και ου διηρθρωμένον τα κώλα. την δε τροφήν, ώσπερ έφαμεν, η προνομαία χαμόθεν επί το ύψος διακομίζει, οφιώδης τις ούσα και υγροτέρα την φύσιν.

ούτως αληθής ο λόγος, ότι ουδέν περιττόν ουδέ ελλείπον εν τοις κτισθείσι δυνατόν ευρεθήναι.

τούτο μέντοι τοσούτον ον τω μεγέθει υποχείριον ημίν κατέστησεν ο Θεός, ώστε και διδασκόμενον συνιέναι και τυπτόμενον καταδέχεσθαι, εναργώς ημάς εκδιδάσκων, ότι πάντα υπέταξεν ημίν, δια το κατ' εικόνα ημάς πεποιήσθαι τού κτίσαντος.

ου μόνον δε εν τοις μεγάλοις τών ζώων την ανεξιχνίαστον σοφίαν έξεστι κατιδείν, αλλά και εν τοις μικροτάτοις ουδέν έλαττον συναγείραι το θαύμα.

ώσπερ, γαρ ου μάλλον θαυμάζω τας μεγάλας τών ορών κορυφάς, αι τω πλησίον είναι τών νεφών τη συνεχεί περιπνοία διασώζουσι το χειμέριον, ή την εν ταις φάραγξι κοιλότητα ου μόνον το δυσήνεμον τών υψηλών διαφεύγουσαν αλλά και αλεεινόν αεί τον αέρα συνέχουσαν·

ούτω και εν ταις τών ζώων κατασκευαίς ου μάλλον άγαμαι τον ελέφαντα τού μεγέθους ή τον μύν, ότι φοβερός εστι τω ελέφαντι·

ή το λεπτότατον τού σκορπίου κέντρον, πώς εκοίλανεν ώσπερ αυλόν ο τεχνίτης, ώστε δι' αυτού τον ιόν τοις τρωθείσιν ενίεσθαι.

και μηδείς εγκαλείτω τούτου ένεκεν τω ποιητή ότι ιοβόλα ζώα και φθαρτικά και πολέμια τη ζωή ημών επεισήγαγεν· ή ούτω δ' αν τις και παιδαγωγώ εγκαλοίη εις τάξιν άγοντι την ευκολίαν τής νεότητος και πληγαίς και μάστιξι το ακόλαστον σωφρονίζοντι.

πίστεώς εστιν απόδειξις τα θηρία.

πέποιθας επί Κύριον; Επί ασπίδα και βασιλίσκον επιβήση, και καταπατήσεις λέοντα και δράκοντα. και έχεις την δια πίστεως εξουσίαν πατείν επάνω όφεων και σκορπίων.υυ

Το σκυλάκι δεν έχει ακόμα δόντια, και όμως αντιμετωπίζει αυτόν που το ενόχλησε με το στόμα του. Το μοσχαράκι δεν έχει ακόμα κέρατα, και γνωρίζει πού θα του φυτρώσουν τα όπλα του. Αυτά είναι απόδειξη ότι οι φύσεις όλων είναι αδίδακτες και τίποτε δεν είναι άτακτο ούτε ακαθόριστο μέσα στα όντα, αλλά όλα φέρουν σημάδια της σοφίας του δημιουργού και αποδεικνύουν από μόνα τους ότι δημιουργήθηκαν με φυσική ετοιμότητα για την διαφύλαξη τής σωτηρίας τους.

Ο σκύλος δεν έχει λογικό, έχει όμως αίσθηση που ισοδυναμεί με το λογικό. Γιατί αυτά που με δυσκολία βρήκαν οι σοφοί του κόσμου, αφού αφιέρωσαν μεγάλο μέρος της ζωής τους και μελέτησαν επίμονα — εννοώ τους συλλογισμούς και τους συνδυασμούς τους — αυτά ο σκύλος δείχνει ότι τα έμαθε από τη φύση. Όταν ερευνά τα ίχνη που αφήνει το αγρίμι, αν τα βρει να χωρίζονται σε πολλές κατευθύνσεις, εξετάζει όλες τις κατευθύνσεις που πήρε και με όσα κάνει σχεδόν διατυπώνει με λόγια τους συλλογισμούς του:

«Ή προς τα εδώ», λέει, «πήγε το αγρίμι, ή προς τα εκεί, ή προς αυτή την κατεύθυνση· αλλά βέβαια ούτε προς τα εδώ ούτε προς τα εκεί· άρα πήγε προς αυτή την κατεύθυνση». Και έτσι με τη μέθοδο της εις άτοπον απαγωγής βρίσκει την αλήθεια.

Τι περισσότερο κάνουν εκείνοι που κάθονται σοβαροί μπροστά στα σχήματα και χαράζουν συνέχεια την άμμο και αναιρώντας τις δύο από τρεις προτάσεις, (με τη μέθοδο της εις άτοπον απαγωγής) βρίσκουν την αλήθεια στην πρόταση που απέμεινε;

Και η μνήμη της ευγνωμοσύνης του σκύλου, δεν ντροπιάζει όσους στάθηκαν αχάριστοι προς τους ευεργέτες τους; Γιατί, όταν συνέβη να σκοτωθούν τα αφεντικά τους σε έρημο τόπο, πολλά σκυλιά έμειναν εκεί και πέθαναν κοντά στον κύριό τους, όπως διηγούνται οι ιστορίες.

Μερικά μάλιστα είχαν τόσο θερμή αφοσίωση, ώστε έγιναν οδηγοί για εκείνους που αναζητούσαν τους φονιάδες και κατάφεραν να τους οδηγήσουν σε δίκη και να τιμωρηθούν οι κακούργοι.

Τι έχουν να πουν εκείνοι που όχι μόνο δεν αγαπούν τον Κύριο που τους έπλασε και τους τρέφει, αλλά κάνουν φιλία με όσους λένε άδικα λόγια εναντίον του Θεού και τρώνε μαζί τους, και μάλιστα την ώρα που τρώνε την τροφή που έδωσε ο Θεός ανέχονται να ακούν βλασφημίες εναντίον του Θεού που τους τρέφει;

ε' (5).

Αλλά ας επιστρέψουμε στην παρατήρηση της δημιουργίας.

Τα ζώα που κατατρώγονται περισσότερο πολλαπλασιάζονται και περισσότερο. Γι’ αυτό γεννούν πολλά οι λαγοί· γι’ αυτό και τα αγριοκάτσικα και τα άγρια πρόβατα γεννούν δίδυμα, ώστε να μη χαθούν τα είδη που τρώνε τα σαρκοφάγα.

Όμως εκείνα που τρώνε τα άλλα γεννούν λίγα. Έτσι η λέαινα γεννά μόνο ένα. Γιατί αυτό το ένα, όπως λένε, κατασπαράζει με τα νύχια του τη μήτρα της μητέρας του και έτσι βγαίνει.

Και οι έχιδνες βγαίνουν κατατρώγοντας τη μήτρα και έτσι ανταποδίδουν στη μητέρα τον μισθό που της αξίζει.

Έτσι τίποτε απρονόητο δεν υπάρχει μέσα στα όντα ούτε τίποτε είναι χωρίς την επιμέλεια που χρειάζεται. Και αν παρατηρήσεις τα ίδια τα μέλη των ζώων, θα διαπιστώσεις ότι ο Πλάστης ούτε πρόσθεσε κάτι περιττό ούτε αφαίρεσε κάτι αναγκαίο.

Στα σαρκοφάγα ζώα έβαλε κοφτερά δόντια, γιατί τέτοια χρειάζονταν για το είδος της τροφής που τρώνε. Ενώ σε εκείνα που έχουν δόντια μόνο στη μισή σιαγόνα έδωσε πολλές και διαφορετικές αποθήκες τροφής. και επειδή δεν αλέθουν με την πρώτη φορά αρκετά την τροφή τους, τα έκανε να ξαναβγάζουν αυτό που κατάπιαν, να το μασούν καλά με τον μηρυκασμό και να το κάνουν κατάλληλο για τροφή.

Στα ζώα όπου υπάρχουν ο στόμαχος και ο εχίνος και ο κεκρύφαλος και το ένυστρο, τίποτε δεν υπάρχει χωρίς λόγο, αλλά το καθένα εξυπηρετεί μια ανάγκη.

Μακρύς είναι ο λαιμός της καμήλας, για να εξισώνεται με τα ψηλά πόδια και να φτάνει το χορτάρι με το οποίο ζει.

Κοντός και βυθισμένος μέσα στους ώμους είναι ο λαιμός της αρκούδας, και του λιονταριού επίσης και της τίγρης και όλων των άλλων που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Γιατί αυτά δεν τρέφονται με χορτάρι ούτε χρειάζεται να σκύβουν στη γη, αφού είναι σαρκοφάγα και ζουν με τα ζώα που πιάνουν και τρώνε.

Γιατί χρειάζεται η προβοσκίδα στον ελέφαντα;

Χρειάζεται, γιατί το ζώο είναι μεγάλο, το μεγαλύτερο από όλα τα χερσαία. Επειδή δημιουργήθηκε για να προκαλεί θαυμασμό σε όσους το βλέπουν, έπρεπε να είναι μεγαλόσωμο και με ογκώδες σώμα. Σε αυτό το ζώο, αν υπήρχε μεγάλος λαιμός ανάλογος με τα πόδια, θα ήταν δύσχρηστος και από το υπερβολικό βάρος θα έγερνε συνεχώς προς τα κάτω.

Τώρα όμως το κεφάλι ενώνεται με τη ράχη με λίγους σπονδύλους του αυχένα, και έχει την προβοσκίδα που παίζει τον ρόλο του μακριού λαιμού, και με αυτή φέρνει στο στόμα την τροφή και τραβά το νερό που πίνει.

Και τα πόδια του είναι χωρίς αρθρώσεις, συμπαγή σαν κολώνες, για να βαστάζουν το βάρος. Γιατί αν το ζώο αυτό είχε αδύνατα και ευλύγιστα πόδια, συνεχώς θα εξαρθρώνονταν, επειδή δεν θα μπορούσαν να σηκώσουν το βάρος του όταν θα γονάτιζε και όταν θα σηκωνόταν. Τώρα όμως το πόδι του ελέφαντα έχει από κάτω του κοντό αστράγαλο και δεν έχει ούτε γόνατο ούτε αγκώνα. Γιατί αν είχε, τότε τα εύκαμπτα γόνατά του δεν θα μπορούσαν να σηκώσουν τη μεγάλη μάζα του ζώου, που θα ήταν βαριά και θα κρεμόταν και θα έτρεμε.

Γι’ αυτό του χρειάστηκε εκείνη η μύτη που κατεβαίνει ως τα πόδια.

Δεν βλέπεις στους πολέμους πώς οι ελέφαντες πηγαίνουν στην πρώτη γραμμή της φάλαγγας σαν ζωντανοί πύργοι; Ή πώς διασπούν τη διάταξη των αντιπάλων σαν ζωντανά βουνά με ασταμάτητη ορμή;

Αυτά τα ζώα, αν δεν είχαν ανάλογα και τα κάτω μέλη, δεν θα μπορούσαν να ζήσουν καθόλου. Ενώ τώρα, όπως μας πληροφορούν μερικοί, ο ελέφαντας ζει τριακόσια και περισσότερα χρόνια. Γι’ αυτό τα πόδια του είναι συμπαγή και δεν έχουν γόνατα, και την τροφή, όπως είπα, την ανεβάζει από κάτω ως το στόμα η προβοσκίδα, που μοιάζει σαν φίδι και είναι πολύ ευλύγιστη.

Έτσι είναι αληθινός ο λόγος ότι δεν μπορεί κανείς να βρει μέσα στα πλάσματα τίποτε περιττό ούτε ελλιπές.

Αυτό λοιπόν το ζώο που είναι τόσο μεγάλο, ο Θεός μας το έκανε υποταγμένο, ώστε και όταν το εκπαιδεύουμε να μαθαίνει και όταν το χτυπούμε να υπομένει. Και έτσι ο Θεός μας διδάσκει καθαρά ότι «όλα τα υπέταξε σε μας» (Ψαλμ. 8,7), γιατί είμαστε πλασμένοι κατ’ εικόνα του δημιουργού (Γεν. 1,26).

Και είναι δυνατό όχι μόνο στα μεγάλα ζώα να δει κανείς την ανεξερεύνητη σοφία, αλλά και στα πολύ μικρά να θαυμάσει το ίδιο.

Όπως ακριβώς δεν θαυμάζω περισσότερο τις πολύ ψηλές κορυφές των βουνών, οι οποίες επειδή βρίσκονται κοντά στα σύννεφα διατηρούν την παγωνιά του χειμώνα λόγω των συνεχών ανέμων που πνέουν γύρω τους, από ό,τι (θαυμάζω) την κοιλότητα μέσα στις χαράδρες, η οποία όχι μόνο διαφεύγει από την αγριότητα των ανέμων των υψηλών (κορυφών), αλλά και διατηρεί τον αέρα πάντα ζεστό και προσηλιακό·

έτσι και στη δημιουργία των ζώων δεν θαυμάζω τον ελέφαντα για το μέγεθος περισσότερο από το ποντίκι, που είναι και αυτό φοβερό για τον ελέφαντα.

Ούτε θαυμάζω λιγότερο το πολύ λεπτό κεντρί του σκορπιού, που ο τεχνίτης το έκανε κούφιο σαν σωλήνα ώστε με αυτό να χύνει σαν με ένεση το δηλητήριο σε όσους τσιμπά.

Και κανείς ας μην κατηγορεί τον Δημιουργό, επειδή έβαλε στον κόσμο ζώα δηλητηριώδη και φθοροποιά και πολέμια προς τη ζωή μας· επειδή με τον ίδιο τρόπο θα μπορούσε κανείς να κατηγορήσει και τον παιδαγωγό, επειδή βάζει τάξη στην επιπολαιότητα της νεότητας και σωφρονίζει την ακολασία με χτυπήματα και μαστιγώματα.

Τα θηρία είναι απόδειξη της πίστης.

Έχεις εμπιστοσύνη στον Κύριο; «Πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο θα πατήσεις και θα καταπατήσεις λιοντάρι και δράκοντα» (Ψαλμ. 90,13). Και από την πίστη έχεις «την εξουσία να πατάς πάνω σε φίδια και σκορπιούς».